RUḊRAIĠEAĊT
SEÁN UA CEALLAIĠ .I. SCEILG
a ċuiɼ i n-eagaiɼ aɼ áɼ ſcɼíoḃniḃ dúṫċaiſ do
Ċumann Buan-Ċoſanta na Gaeḋilge
M. H. MACANĠOILL AGUS A ṀAC TEÓR.
50, Sɼáid Uaċtaɼaċ Ui Ċonaill,
Baile Áṫa Cliaṫ.
1935.
------------------------
Tioḋlactaɼ ſo
dom’ ḟial-ċaɼaid ḋíliſ
MAITIÚ MACGIOLLAṖÁDRAIG
maɼ ḋeiṁniuġaḋ aɼ ẛaoṫaɼ a ẛaoġail aɼ ſon
Ċumainn Ḃuan-Ċoſanta na Gaeḋilge
iſ aɼ ſon na hÉiɼeann.
------------------------
RÉAṀRÁḊ.
Riaḋse de’n Táin atá i “Ruḋraiġeaċt." Aſ scríḃniḃ
Ṁiċíl Ui Longáin a ḃaineas urṁór na scéal cé gur ċuireas
cuid díoḃ i gcomórtas le n-a saṁail i scríḃniḃ eile. Is beag
tairḃe uaireanta scríḃne do ċur i gcompráid le ċeile.
Ḋeaneas-sa san go haireaċ le “Brisleaċ Ṁór Ṁaiġe
Ṁuirṫeiṁne” fé mar atá i scríḃniḃ an longánaiġ agus ’san
scríḃinn 23 K i nAgadaṁ Éireann. B’e an tuairim a ḃí
agam de ḃarr mo ṡaoṫair gur ó ḃéalaiḃ na ndaoine fuairṫeas
an dá innsin, óir do ḃíoḋ abairt áiriṫe i mír áiriṫe de’n
scéal i scíḃinn áiriṫe agus an abairt ċéadna i mír eile de’n
dara scríḃinn. Agus fo-abairt ḃinn aistriġṫe mar soin
agam, ċonnacṫas dom go raiḃ na focail ċéadna naċ mór
i mír eile de’n scríḃinn eile niḋ ba ṡia amaċ. Ṁoṫuiġeas
fá ḋeireaḋ gur ḃeag buaiḋte agam de ḃarr mo ḋúṫraċta aċt
aṁáin an uair ḃeaḋ focal éigin ar lár, no an scíḃinn beagán
doiléiġte.
Le gaisce Ċon Culainn is mó ḃaineann an “Ruḋraiġeaċt.”
Tá scéalta eile ann, aċt ní léiriġid laoċas Ċon Culainn fé
mar ḋeintear annso é. Tá “Caṫ Rois na Rioġ” ann,
cuir i gcás, agus ċuir an tAṫair Éamonn Ua hÓgáin, C.Í.,
eagar léiġeata air sin; tá “Oiḋe Ċlainne Uisniġ” ann
agus é le faġáil im’ eagar féin de “Ṫrí Truaġa na Scéaluiḋ-
eaċta”; tá fuadaċ Bláṫnaide ann, scéal a ċuireas i
ḃfuirm drama i “gCúroi”; agus tá gearr-innsin agam ar
“An gCoṁrac agus an Áṫ” i “nEaċtraiḋeaċt.” Is dual
dom a ráḋ fós gur ċuir Seosaṁ Laoide cuid de "Ḃrisleaċ
Ṁór Ṁaiġe Ṁuirṫeiṁne” is de "Ḋearg-ruaṫar Ċonaill
Ċearnaiġ” i n-eagar do Ċonnraḋ na Gaeḋilge fiċe bliaḋan
ó ṡoin; aċt ní ionann a innsin siúd agus an innsin atá annso.
Is ar éigean is gáḃaḋ a rá gur i Maiġ Ṁuirṫeiṁne do
tógaḋ Cú Ċulainn, no Seatanta, mar a ġairṫiḋe ḋe i dtosaċ.
Deirḃṡiúr do Ċonċuḃar mac Neasa a ṁáṫair .i. Deiċtire.
Ṫug sé cuaird ar a ġaoltaiḃ i nEaṁain Maċa le linn a óige.
Ḃuaiḋ sé ar ṁacaoṁaiḃ Ulaḋ i ngaċ cleas annsúd, mór-ṁór
’san iománuiḋeaċt agus i n-imreascáil. Is fiú d’aos óg na
haimsire seo maċtnaṁ do ḋéanaṁ ar ċlisteaċt Ċon Culainn
’san iománuiḋeaċt, agus aiṫris do ḋéanaṁ ar aos óg an
tsaoġail úd i gcúrsaiḃ lúiṫ-ċleas agus airm-ċleas, ridireaċta
agus dílse.
iii
----------------------------------
Tar éis do Ṡeatanta ḃeiṫ tamall i nEaṁain Maċa lean sé
Conċuḃar mac Neasa is a ḃuiḋean go dún Ċulainn Céard,
mar a raiḃ fleaḋ aca; aċt níor rug orṫa, i dtreó nár ċuiṁ-
niġeadar air i ndeireaḋ a n-aistir, is gur ḋúnadar na
dóirse air. Ḃí an áit fé ċosaint ċon fraoċda an uair ṡroiċ
an t-ógán aonair áitreaḃ Ċulainn. D’ionsuiḋ an ċú é, agus
d’eiriġ coṁrac uaḃṫasaċ eadarṫa ċum gar ṁairḃ an t-ógán
an ċú d’ḟonn é féin do ṡaoraḋ uaiṫe. Niḋ nár ḃ’iongnaḋ,
ḃí Culann ar buile d’a ḋeascaiḃ; aċt do ġeall an t-ógán
dó go ndéanfaḋ féin feiḋm na con feasta. Mar soin is eaḋ
fuair sé an leas-ainm Cú Ċulainn.
Agus é seaċt mbliaḋna d’aois ġaiḃ sé arm gaisce. Le
n-a linn sin, do ṁairḃ sé triúr mac Neaċta Scéine agus luċt
laoċais nár ḃ’iad. D’a éis sin, do réir an tseanċuis,
ċuaiḋ sé go scoil airm fá ṫreóraḋ Uaṫaiġe i nGleann na
hUaṫaiḋe i n-iarṫar Ċiarraiġe. Is cosṁail gur ċuir scríoḃ-
nóir éigin an ṁír sin isteaċ ’san scéal d’ḟonn a ċur i n-a
luiġe ar ḋaoiniḃ go riaḃ Uaṫaċ i gCiarraiġe agus scoil airm
aici ann ċoṁ maiṫ is mar ḃí i Sceiṫia mar a ndeaċaiḋ Cú
Ċulainn niḋ ba ḋiaḋnaiġe. Is eól dúinn, áṁ, gur ṫug Cú
Ċulainn ḋá ċuaird eile ar Ċiarraiġe, go raiḃ mac Rioġ Ulaḋ
is a ḃuiḋean ag fóirṫin ar an ḃFéin i gCaṫ Fionntráġa roiṁ
ṫeaċta Ṗádraig, agus Maolṁaoḋóg Naoṁṫa i nUiḃ Ráṫaċ is
fonn air coṁnuiḋe ann díreaċ sul ar ṫáinig na Normanaiġ i
nÉirinn. Is truaġ gan an caidreaṁ céadna idir Ultaiḃ is
Corca Duiḃne le diaḋnaiḋe. An muinntearḋas a nascaḋ an
uair d’aḋlacaḋ Brian Bóirṁe, a ṁac agus mac a ṁic i
nÁrd Maċa leigeamair do ḋream iasaċta a ropaḋ le n-ár
linn féin, é fada gairid a ḃeiḋ an scéal aṁlaiḋ.
Iarsoin ċuaiḋ Cú Ċulainn go hAlbain mar a raiḃ scoil airm
ag Doirinn, inġean an rioġ Doṁnall. Ḃí Conall Cearnaċ
agus Laoġaire Buaḋaċ i n-a ṫeannta, aċt níor ṡásuiġ éinne
ḋíoḃ an ḃanḟlaiṫ aċt aṁáin Cú Ċulainn. D’ḟill an ċuid eile
aḃaile, agus leis an aimsir ċuadar ċuadar go dtí an Doṁan Toir.
Ċaiṫ Cú Ċulainn bliaḋain i nAlbain; agus, dála scéil Uaṫaiġe
i gCiarraiġe, ní annaṁ a léiġmíd gurab í Scaṫaċ a ḃí i
gceannas scoile Alban. I gcionn na bliaḋna ṫáinig faṫaċ
ann, agus ṁeas sé Cú Ċulainn do ṫarcaisniuġaḋ. Duḃairt
sé leis ná cleaċtaḋ na scola airm i nOirṫear Doṁain na
cleasa suaraċa úd a ḃíoḋ ar siuḃal ag Coin Ċulainn. D’ḟiaf-
ruiġ seisean de annsoin cá raiḃ an scoil ag Scaṫaiġ, inġean
Rioġ Sceiṫia, aċt ní inneosaḋ an faṫaċ dó. Ġluais Cú
iv
------------------------
Ċulainn roimis ám, ṫar Gleann na Guaise agus Maġ an
Ṁí-áiḋ, gur aimsiġ féin an áit. Fé mar ḋein sé an ċéad
uair d’a ndeaċaiḋ go hEaṁain Maċa, d’imir sé ḋá ċluiċe
iománuiḋeaċta i gcoiniḃ na ḃfear do b’ḟearr annsúd, agus
do ḃuaiḋ orṫa. Duḃairt a dtaoiseaċ ná buaḋfaḋ, áṁ, aċt
nár ṁian leó ḃieht dian ar ógánaċ iasaċta. Is é freagra ṫug
Cú Ċulainn air sin go mbuaḋfaḋ sé orṫa aṫ-uair. Agus ḋein.
Ḃí Ferdia mac Duḃáin agus triúr clainne uisniġ i Láṫair i
gan ḟios dó. Riṫeadar ċuige le lúṫġáir, d’ḟearadar póga
ḋó, agus d’iarradar scéala air ó ḃaile.
Níor ḃ’ḟada gur ṫug Cú Ċulainn fé ṡáir-ċleasaiḃ na ċríċe
sin ar Ḋroiċead an Éallta, agus d’eiriġ leis gan aon oileaṁ-
ain i gcuma gur ċuir Scaṫaċ spéis ṁór ann. Ḃí an ḃantraċt
uile ag faire ar a ġaisce ó n-a ngrianán; agus d’adṁuiġ
Scaṫaċ annsoin gur taiḋḃriġeaḋ di go dtiocfaḋ mac Rioġ
Ulaḋ i n-a measc is go mairfeaḋ a ċáil go deireaḋ an doṁain.
Ní raiḃ aon teóra le gárṫaiḃ na macaoṁ, agus ḃí áṫas d’a
réir ar na curaiḋiḃ ó Éirinn. Ṡeól Scaṫaċ a hinġean áluinn
.i. Uaṫaċ ċum fáilte do ċur riomis. Aċt ṫug macaoṁa
áiriṫe bearta cruaḋa le réiḋteaċt dó annsoin, agus ḋein sé
gníoṁarṫa gaisce nár sáruiġeaḋ riaṁ roimis sin. An
uair ṁeasadar a ṁaslaḋ fá ḋeireaḋ ḋein sé a ndiṫċeannaḋ;
caiṫ sé a gcinn fé ḋéin an ċaisleáin agus d’iarr eineaċla
ar Scaṫaiġ. Ḋein a beirt ṁac súd .i. Cuar agus Cáiḋ, a
ḟreagairt, i dtreó gur eiriġ troid iongantaċ idir Ċoin
Culainn is iad féin. Ḃain an tÉireannaċ na cinn díoḃ súd,
leis, agus do ċaiṫ sé fó ḋéin a máṫar iad.
Ṫárla gur leónaḋ Cú Ċulainn go dona ’san ċoṁrac úd.
Dá ḋuḃrónaiġe do Scaṫaiġ, áṁ, cad a ḋein sí aċt an t-oṫar
do ṫaḃairt go dtí a seómra féin ċum leiġeas do ḋéanaṁ air,
agus a hinġean do ċur ag freastal air. Ṁeas an inġean
an cion ṫar meaḋon a ḃí aici ar Ċoin Culainn do léiriuġaḋ
ḋó, fá ḋ’o, fá ṫrí. Aċ níor ġéill sé ḋi. Do ḋíḃir sé uaiḋ í
gaċ tráṫ. fá ḋeireaḋ do smaċtuiġ sé go géar í, fé mar
ṫug Caeṁġein Naoṁṫa léasaḋ do Ċaitlin le neanntógaiḃ
d’ḟonn go maolfaḋ an teas amuiġ an teas istiġ. Cuiṁ-
neoċaiḋ luċ léiġte seanċuis mar imṫiġ a leiṫéid ċéadna
naċ mór ar Ḃolf Teón i bPárais, is nár meallaḋ eisean aċt
ċoṁ beag. Is mór an ċreadeaṁaint d’ár laoċraḋ an dá niḋ
úd agus an ḟaid aimsire ḃí eadarṫa, ó n-ár ré féin siar go
coṁrac Críostuiḋeaċta le Págántaċt, tráṫ go raiḃ a ṁalairt
ar fad de gnaṫsaiḃ pósta ann. B’éigin cuid de ċainnt
v
------------------------------
Uaṫaiġe d’ḟágaint ar lár, fé mar b’eigin a ḋéanaṁ uair eile
le cuid de ġníoṁarṫaiḃ Clainne Tuireann tar éis a dtroda
súd ’san Doṁain Toir. ’San saoġal so, féin, ní leoṁfaiḋe
ḋúinn gaċ niḋ d’a ndearna saiġdiuiriḋe tar éis Cogaiḋ
Deisceirt Afraice, cuir i gcás, no le linn na gCogaḋ Mór
ar fuaid na hEórpa le céadtaiḃ bliaḋan, do noċtaḋ i leaḃar
scoile. Is iomḋa droiċ-iomċur a ḃíonn i sna longṗortaiḃ
uile ar ċúlaiḃ maċaire an áir.
D’innis Uaṫaċ do Ċoin Ċulainn fé ḋeoiḋ cionnus na trí
cleasa do b’ḟearr ag a máṫair do ṁeallad uaiṫe, agus ḋein
sé aṁlaiḋ. Iarsoin do ċaiṫ sé bliaḋain i ḃfoċair Scaṫaiġe.
Ċuaiḋ as san go dún Aoife san Ġréig, is do ċaiṫ blaiḋain
eile ann. I gcionn na haimsire sin d’insseaḋ dó go raiḃ trí
sáir-ċleasa eile le foġluim aige, agus an gae bulga orṫa.
Fá ḋeireaḋ na bliaḋna úd, d’innis Aoife ḋó go raiḃ sí ag
iomċur clainne is nár ċóir dó imṫeaċt. is eaḋ duḃairt sé
léi dá mbuḋ inġean do bronnfaiḋe ḋi a roġa féin do ḋéanaṁ
i n-a taoiḃ, aċt dá mbuḋ mac a ḃeaḋ aici Conlaoċ do ṫaḃairt
mar ainm air. D’ḟág sé fáinne aici le taḃairt dó a ṫúisce
ḃeaḋ a líon i n-a ṁéir; agus ċoṁairliġ di gaċ cleas act
aṁáin cleas an ġai builga do ṁúineaḋ ḋó, is a ċur ċuige féin
i nÉirinn agus é bliaḋain is fiċe d’a aois. Ġluais Cú
Ċulainn roimis annsoin, gur ċuir cailleaċ isteaċ air is gur
ġoin é, i dtreó go mb’éigin dó a diṫċeannaḋ. Tráṫ ṡroiċ sé
scoil Scaṫaiġe ḃí deiċneaḃair d’a ċoṁċuraiḋiḃ ag ceileaḃraḋ
léi. Ċoṁairliġ sise ḋóiḃ ḃeiṫ ar aon aigne is gan tuitim
amaċ le ċéile. Dá ndeinidís aṁlaiḋ ní raiḃ dream ar doṁan
a ḃuaḋfaḋ orṫa. Ġealladar di go ndéanfaidís a coṁairle.
Cár ṁiste maċtnaṁ do ḋéanaṁ air sin go minic.
Ġluaiseadar rómpa anoir annsoin gur ṡroiċeadar críoċa
ḃFear gCat. Ḃí Súil annsúd le Fine Foġṁóraċ, a ṫagaḋ
ann ó am go ham ag bailiuġaḋ cánaċ. Triúr ċlainne Calat-
roim a ḃí i gceannas orṫa. Ḃí Aoife, inġean an Rioġ, aca le
breiṫ leó mar ċéad-ġein; agus ba ṁain leó Cú Ċulainn féin
d’ḟuadaċ an uair ċonnacadar é. Aċt is aṁla ṁairḃ seisean
an triúr. Ḃí de áṫas croiḋe ar an Riġ gur ṫairg sé an ċáin
do Ċoin Ċulainn maraon le n-a inġin. Ṫóg na hÉireannaiġ
train an ċíosa, agus ċoṁnuiḋeadar ’san áit go ceann sé
seaċtṁaine. Ṫángadar aḃaile annsoin, agus fearaḋ fáilte
leó; agus duḃraṫas ná buaḋfaḋ sluaiġte na hEórpa orṫa
aċt gan iad féin do ḋul i n-aċrann i n-a ċéile.
D’eiriġ Conlaoċ suas i dtráṫ, agus d’ḟoġluim cleasa uile
vi
----------------------------
a ṁáṫar aċt aṁáin cleas an ġai bulga. Ḃailiġ sé cíos di,
agus ṫug sise an fáinne ḋó ċoṁ luaṫ is do ḃí a líon i n-a
ṁéir. Ṫáinig sé fó ḋéin a aṫar annsoin. Ar a ṡliġe anoir
dó, ċuaiḋ sé i n-aċrann ’san ḃfaṫaċ Mongán i nAlbain, is do
ṁairḃ é. Ḃí oireaċtas ar siuḃal i nUltaiḃ agus é ag teaċt
ar dtír ann. Fé mar ḋein sé i nAlbain, ḋiúltaiġ sé ḋóiḃ a
ṡloinne do luaḋaḋ, agus b’éigin dó urṁór na gcuraḋ do ċoṁrac
d’a ḋeascaiḃ. Do ḃuaiḋ sé orṫa uile, agus ḃí ar Ċoin Culainn
féin a ṫroid fá ḋeireaḋ. Ní adṁóċaḋ sé a ṡloinne do Ċoin
Ċulainn aċt ċoṁ beag; agus níor eiriġ leis an gCoin a
smaċtuġaḋ no gur ġoin ṫar fóir leis an ngae bulga é. Ann-
soin, agus an laoċ i mbéalaiḃ báis, is eaḋ ċuir Cú Ċulainn
aiṫne air; agus ḃí oiread san feirge ar an aṫair an uair
ṫuig sé guraḃ é a ṁac féin a ḃí ar lár aige gur ḃ’eagal le
Curaiḋiḃ na Craoiḃe Ruaiḋe teaċta i n-a ġaor. Ċuir an mac
leónta mar aṫċuinge air i ndeireaḋ gan a leigin i mbruġaiḃ
ifrinn le déṫiḃ fallsa aċta a aḋlacaḋ i dtulaċ árd aoiḃinn.
An Coṁrac ag an Áṫ idir Ċoin Culainn is Feirdia do
ṫárla d’a éis seo. Sáirscéal atá ann. Is iomḋa fáṫ ḃí
leis an dTáin. Ḃí éad ag Fearġus mac Róiġ le Conċuḃar
mac Neasa, óir ḃí Fearġus i n-a riġ ar Ultabih ċum gur ṗós
sé máṫair Ċonċuḃar. Ġeall sé ḋí-se dá bpósfad sí é go
gcuirfeaḋ sé a mac Conċuḃar, i n-a riġ ar an gcúige go ceann
bliaḋna. Ċoṁ luaṫ agus fuair Conċuḃar an coṁaċt do
ċlaoiḋ sé leis. Bhí olc ag Fearġus le Conċuḃar, leis, mar
ġeall ar oiḋe ċlainne Uisniġ, agus ċuaiḋ sé féin is a ṫuill-
eaḋ de ċuraiḋiḃ na Craoiḃe Ruaiḋe go Connaċtaiḃ fá coṁaċt
Meiḋḃe d’a ḋeascaiḃ. Rud eile: b’é Cú Ċulainn do ṁairḃ
Claitinn i “gCaṫ Ruis na Rioġ,” agus d’eiriġ le Meiḋḃ
clann Ċalaitinn do ġríosaḋ i n-a ċoinniḃ i dtráṫ: mór-
ṁór, do ṁeall sí Feirdia ḋum coṁraiċ leis ag Áṫ Ḟeirdia.
Agus, dar ndóiġ, ḃí dúil ṁór i gcoṁaċt ag Meiḋḃ.
Agus clann Ċailitinn i n-a n-óige ḋein Meaḋḃ a leónaḋ
go dona. Agus iad ag eirġe suas, áṁ, ċuir sí i n-a luiġe
orṫa gur ḃ’é Cú Ċulainn ba ḃun le n-a mí-áḋ is le bás a n-aṫar
is do ċuir sí go hAlbain is go Sacsanaiḃ, go Baibiolíon is fé
ċúram Ḃulcain féin iad d’ḟoġluim draoiḋeaċta is diablaiḋ-
eaċta d’ḟonn Cú Ċulainn do ṁilleaḋ. An uair ḟilleadar
aḃaile d’ḟáiltiġ sí rómpa, is do ġríosuiġ iad féin agus gas-
raiḋe eile de ḟearaiḃ Éireann i gcoinniḃ Con Culainn. Ḋein
Ultaiġ a ndiċeall ċum Cú Ċulainn do ṁeallaḋ ó’n dtroid.
Ċuireadar go Gleann na mBoḋar é, agus ċuir bantraċt Ulaḋ
vii
--------------------
mar aṫċuinge air a ṡuaiṁneas do ċeapaḋ ann. Ḃí gaċ duine
ag ṫaṫaint air gan dul ag coṁrac: rí, draoi, oide, curaḋ,
cara, coṁḋalta, máṫair, buime leanán, aos ceoil. Ċuaiḋ
a eiċ is a airm, féin, i n-a ċoinniḃ. Duḃairt filiḋe go
líonfaiḋe an doṁain d’a ḃuaḋaiḃ is d’a ḃuain-scéalaiḃ aċt an
troid do ṡeaċaint. Míniġeaḋ dó go raiḃ aingil ós cionn
Árda Maċa ag éiġeaṁ air gan troid; cantan is ceólta aca,
soillse is coṁairṫaiḋe eile aca nár ċóir dó dul i n-aċrann i
ndríodar draoiḋeaċta. Cé go nduḃairt sé gur aḋraiġ sé an
Tá d’a n-aḋradar súd .i. Dia Uileċoṁaċtaċ a cúm neaṁ is
talaṁ, do ṁeall baḋba Ċailitinn ċum troda é d’a n-aindeoin
uile, agus do leónaḋ é fáin is a eiċ le sleaġaiḃ niṁe. Iar-
soin ċuaiḋ sé de ṡiuḃal a ċos tré n-a sluaiġṫiḃ no gur aiṫ-
leónaḋ ṫar fóir é. Ṫáinig doḃarċú ag iḃeaḋ a ḟola annsoin,
aċt do leag sé le urċar í. “Ba ċú mo ċead éaċt, agus is
cú m’eaċt diaḋnaċ,” ar seisean. “Níor ḃ’eol dom riaṁ
gus indiu naċ croiḋe cloiċe no cnáṁa no iarainn a ḃí ionam.”
Leis sin, do ċóiriġ Laeġ le carraig é, a aġaiḋ le n-a náiṁdiḃ
is a ċlaiḋeaṁ i n-a ḋeasláiṁ, agus mar soin is eaḋ do caill-
eaḋ é. agus a náiṁde deiṁniġṫe go raiḃ sé tar éis ḃáis,
ḋein Luġaiḋ mac Conroi a ḋiṫċeannaḋ.
Leis sin, d’ḟill a ġaol Conall Cearnaċ ó ṫíorṫaiḃ iasaċta;
ċuaiḋ go hEaṁain Maċa; as san go Maiġ Muirṫeiṁne,
mar ar aimsiġ sé corp Ċon Culainn; as san go Teaṁair mar
a raḃṫas ċum liaṫróid iomána do ḋéanaṁ de ċloigeann na
Con. Ṁairḃ Conall a raiḃ timċeall na Teaṁraċ, is do ċuir
an ceann go hÉiṁir; ṁairḃ sé clann Ċailitinn, ṁairḃ sé
Luġaiḋ, fear diṫċeannaiḋṫe Con Culainn. Ṫug sé a gcinn ar
ḃearaiḃ i láṫair Éiṁre, agus do ċuir i n-aiṫne ḋi iad uile-
Cearnaċ. Fá ḋeireaḋ d’iarr Éiṁir ar Ċonall Cú Ċulainn
d’aḋlacaḋ i gCill Dálua is í féin do leagan ’san uaiġ ċéadna.
Ṫárla na heaċtraiḋe so uile um Ṫeaċt Ċríost, is tá a rian
orṫa. Is eaḋ is dóċaiġe go raiḃ Cú Ċulainn i ngoireaċt
bliaḋna d’á ṫrí fiċid an uair cailleaḋ é.
Sceilg.
Caɼcaiɼ Áiɼd an Aoiḃniſ,
Deireaḋ Bealtaine, 1935.
viii
------------------------------------
RUḊRAIĠEAĊT
OILEAṀAIN ĊON CULAINN
Cú Ċulainn mac Suḃaltaiġ de ṁaiṫiḃ Clainne Ruḋraiġe de
ṡlioċt Ír ṁic Ṁileaḋ, agus iar mbeiṫ i n-a ṁacaoṁ óg áluinn
dó go mbuaiḋ croṫa agus deiḃe, innscine agus urlaḃra, do
ġaiḃ méad meanman agus aigeanta é le dul d’ḟoġluim lúiṫ
agus lánláṁaiḋ, gaoise agus gaisce fó ċrioċaiḃ an doṁain
ṁóir soir. Cioḋ do smuain seisean san, do rin tosaċ a
ḟoġlamṫa i nGleann na hUaṫ ġe ag uaṫaḋ an ġleanna i
gcóige ṁór-ġarg Muṁan i nIarṫar Ċiarraiġe. Giḋeaḋ is
beag de ḟoġluim do rin annsoin an tan ṫáinig d’ionsuiḋe a
ċríċe bunaiḋ féin arís i gCuige Ulaḋ.
Is annsoin do ċinn sé ar ḋul do’n doṁan toir ag foġluim,
agus do ṫoġair a roġa ċompánaċ do ḃreiṫ leis .i. Conall
Cearnaċ mac Aimeirgin, rioġlaoċ Éireann agus bráṫair do
Ċoin Ċulainn féin do leiṫ a aṫar agus a ṁáṫar, aṁail is
follus fós, agus Laoġaire béil-deirg Buaḋaċ, agus ba hiad
san ainmneaċa luċt cumainn agus dioġreais do ċuaiḋ leis.
Do cóiriġeaḋ leó annsoin an Ionráṁaċ .i. long Ċonaill Ċear-
naiġ, agus do ċuireaḋ leó ar an sálṁuir í agus ar an ḃfairrge
líonṁair síor-ġuirm tonn-anfaiḋ go dtug an long soin sruiṫ-
léim sanntaċ sár-luaimneaċ ’san ḃfairrge ḃfíor-ḋoiṁin.
Agus ní aiṫristear a n-imṫeaċta go rángadar i gcríoċaiḃ
áilne eoċar-ġorma Alban. Is í ba ċoṁaċtaċ agus banġaisc-
iḋeaċ ba neasa ḋóiḃ ’san gcríċ sin .i. Duireann inġean
ṁín-tsleaṁain Rioġ Alban. Do riaċtadar iarsoin d’ion-
suiḋe na hinġine, agus do ḟear an inġean fáilte ḃinn ṁilis-
ḃriaṫraċ rómpa, agus do freastalaḋ agus do friṫeálaḋ go
maiṫ aici iad. Do ḃíodar ann le haġaiḋ na hoiḋċe sin
go dtáinig solas-ṫráṫ na maidne ar n-a ḃáireaċ, agus do
ḟiafruiġ an inġean díoḃ annsoin: “Créad um a dtángaḃair,
a óga?” ar sí. “Ṫángamair,” ar siad, “d’ḟoġluim
cleasa agus gaisce ċuġat-sa.”
-------------------------------
10 RUḊRAIĠEAĊT
Iarsoin téid an inġean leó amaċ an lá soin, agus do rin
iliomad de ċleasaiḃ gaile agus gaisce i n-a ḃfiaḋnaise.
Dóiġ, áṁ, is minic le sna hoidíḃ diaṁaire a ḃfoġlama do
ḋéanaṁ i ḃfiaḋnaise na ndaltaḋa noċ ṫéid d’a n-ionsuiḋe i
gcríoċaiḃ imċiana. Agus ba de na céad-ċleasaiḃ do rinn
i n-a ḃfiaḋnaise .i. ṫug sí sleaġ rinnġéar ċúig-reannaċ
ċúiċe, agus d’ḟág ceann na sleiġe ’san talaṁ agus a rinn
ailt-niṁe suas díreaċ, agus do riṫling an ḃanġaisciḋeaċ
go héadtrom aerḋa gur leig í féin ánuas ar rinn an sleiġe
síoṫ-ġuirme go dtárla a huċt agus a hurḃruinne uirṫe, agus
ní ṫug tolg ná eirġe ná éidiuġaḋ uirṫe, agus do ḃí i ḃfad
i n-a coṁnuiḋe uirṫe i n-áirde ar rinn na sleiġe sin.
“A óga,” ar sí, “tigeaḋ neaċ agaiḃ agus deineaḋ an
cleas úd.”
Aduḃaradar san gurab é Conall Cearnaċ duine b’uaisle
agus b’ḟurránta ḋíoḃ agus gurab dó ba ḋleaċt tosaċ d’ḟaġáil.
Iarsoin téid Conall d’ionsuihe na sleiġe, agus gé’r ba
laoċda a láṁ agus gé’r ċroḋa a ċroiḋe, gé’r leadarṫa é do
láṫair coṁlainne agus gé’r ḃa ḋíreaċ a ḋíoḃragaḋ, do
éimiġ an cleas soin do ḋéanaṁ.
Is annsoin aduḃairt an inġean: “An dtig leat-sa an
cleas úd do ḋéanaṁ?” ar sí le Coin Ċulainn.
Do ba náir dúinn uile agus sinn i n-ár nUltaċaiḃ iomóḋ
uaiṫe, agus d’eiriġ Cú Ċulainn go héadtrom úiréasca d’ion-
suiḋe an ċleasa, agus lingeas i n-áirde ós cionn na sleiġe
gur leig a uċt anuas ar rinn na sleiġe síṫ-ġéire snas-ġoirme
sin. Agus ba ċuma leis aċt mar ba é a ionad coṁnaiḋṫe
car an ċoṁlae soin. Ṫáinig anuas iarsoin, agus do ġaiḃ
an inġean ag agallaṁ Ċonaill Ċearnaiġ agus Laoġaire Ḃuaḋraiġ
go nduḃairt leó: "An niḋ as a ḃfuaireaḃair-na blaḋ
agus nós oirḋearcais riaṁ, a laoċra, congḃaiḋ é, agus ní’l
tairḃe ḋíḃ ḃeiṫ ag foġluim cleasa ridireaċta ná gaisce
feasta, óir do ṫiomsaiġeadar agus do ċuireadar ḃur gcuirp
agus ḃur gcnáṁa, agus do ṫéaċtadar ḃur ḃfolana agus
is aois céille siḃ anois. Agus má’s maiṫ liḃ aimsir agus
coiṁdeaċt, do ġeoḃaiḋ siḃ agam-se é.”
Is annsoin aduḃairt Conall: “Ní riogamaoid-ne sin de
leas, óir dá mba le haimsir dúinn is do riġ éigin de rioġaiḃ
an doṁain do ḋéanfaimís é.”
“Má’s eaḋ,” ar an inġean, “fánaḋ an macaoṁ óg úd
---------------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 11
agam-sa, óir is tualaing mise ar ċleasaiḃ do ṫaḃairt le
foġluim dó, agus mar an gcéadna is dóiġ eisean d’a
ḃfoġluim.”
Do rin siad aṁla soin, agus do ṫiomsadar tiomnaḋ agus
ceileaḃar d’a ċéile, agus ṫáinig Conall agus Laoġaire rómpa
go hÉirinn, agus fanas Cú Ċulainn i ḃfoċair na hinġine, agus
is é sin turas Ċonaill agus Laoġaire i nAlbain.
Dála Ċon Culainn d’oirisiḋ i ḃfoċair na hinġine go ceann
bliaḋna, agus lá n-aon i gcionn na bliaḋna d’eiriġ amaċ
d’imirt na glceas d’ḟoġluim leis an mbliaḋain sin. Agus
níor ċian do ḃí an tan do ċonnairc an t-aṫaċ aḋḃal-ṁór ag
teaċt láiṁ le imeallaiḃ an ḃaile d’a ionsuiḋe, agus ba ḋuiḃe
’ná gual gaḃan gaċ alt de ó ḃonn go baṫas. Is annsoin
d’ḟifruiġ an t-aṫaċ de Ċoin Ċualainn: “Créad soin do
ġniḋ tú, a ḟir ḃig úd?" ar sé.
“Ġniḋim,” ar Cú Ċulainn, “mo ċleasa gaile agus gaisce
d’ḟoġluim.”
“Truaġ soin, a ṁacaoiṁ,” ar an t-aṫaċ. “Ná bí ag
saoṫruġaḋ leó san, óir an baile i n-a ḃfuilid cleasa na
ridireaċta d’a ríriḃ agus na foġlama bunaiḋ d’a ndéanaṁ ní
áirṁiġtear na cleasa san agat-sa d’a ndéanaṁ ann. Agus
noċa riaċt tusa ann go bráṫ.”
“Cioḋ ón, a ḟir ṁóir,” ar Cú Ċulainn. “ioġuin Scaṫaċ inġean rioġ na
Sceiṫia Móire atá i dtuaisceart an doṁain ṁóir ṡoir.”
“Ad ċualamair iomráḋ uirṫe,” ar Cú Ċulainn.
“Is dóiġ go gcualaḃair,” ar an t-aṫaċ.
“Is iomḋa críoċ forbaḋ fearainn uait-se go nuige
Sceiṫia. an dtuḃrai-se eólas dom ann, a ḟir ṁóir?" ar
Cú Ċulainn.
"Noċan dtiuḃar-sa eólas go bráṫ duit ann,” ar an
t-aṫaċ.
“Ort do ċol agus do ċontraċt,” ar Cú Ċulainn. “Is
i n-éagmuis do ṫoirḃirt agus d’eólais do rineas-sa riaṁ.”
Téid an t-aṫaċ uaiḋ iarsoin, agus do ċuaiḋ Cú Ċulainn
d’ionsuiḋe an dúna i n-a mbíoċ a ngnáṫaṁ, agus do ḃí ann
an oiḋċe sin. agus níor ṡáṁ leis a ṫaoisc tré lúṫġáir a
nduḃairt an t-aṫaċ leis. D’eiriġ amaċ d’éadáil na maidne,
-------------
12 RUḊRAIĠEAĊT
agus do ṫiomain cead agus ceileaḃraḋ d’a ḃuime .i. Duir-
eann, agus ba ḋoiliġ léi a imṫeaċt uaiṫe agus méad a gráḋa
agus a geana air.
Dála Ċon Culainn, buḋ liosta le luaḋ gaċ conair ar ġaiḃ
go ráinig an Sceiṫia, agus is ’san áit sin a ḃíodar trí príoṁ-
scola an doṁain ag foġluim .i. scola Afraice, Áise, is na
hEórpa i n-a longṗortaiḃ féin, agus do ċonnairc sul ráinig
an dún an macra óg áluinn ag iomáin ar ḟaiṫċe an dúna.
Agus gé’r scíṫeaċ méirṫneaċ an mac san, d’ionsuiḋe an
iomáin ar dtúis, agus dá dtárla le neaċ aon ṗoc de liaṫroid
d’ḟaġáil níor leig Cú Ċulainn ċum aenneaċ aca í go rug an
báire fó ṫrí uaṫa uile.
Is annsoin do riaċt ċuige taoiseaċ an ṁarcraḋ. “A
ṁacaoiṁ,” ar sé, “créad fá rugais an báire orm?”
“Do ḃearainn báire eile dá n-imrinn id’ aġaiḋ,” ar Cú
Ċulainn.
“Dar ár mbriaṫar-na, áṁ,” ar siad, “gaċ a rugais ní
ḃéarfa dá ḃfeasaimís-na do ḃeiṫ ċoṁ maoiḋeaṁṫaċ soin.”
“Atá a ḟios anois agiḃ,” ar Cú Ċulainn, “agus ḃéarad
an báire seo oraiḃ arís”; agus do rug Cú Ċulainn an báire
sin orṫa.
Is annsoin do riaċtadar ceaṫrar Éireannaċ a ḃí ann ċuige,
agus do ṫoirḃir siad teóra póg go díl agus do diaċraċ, go
milís agus go muinntearḋa ḋó; agus do ġaḃdar ag fiafruiġe
scéala a gcríoċ agus a ḃfearann de. Do ġaiḃ seisean ag a
innsin díoḃ mar an gcéadna, agus id iad ceaṫrar a ḃí ann .i.
Naoise, Áinle, agus Ardán, trí mic uaisle oirḋearca Uisneaċ
de ċlannaiḃ Ruḋraiġe, agus ba ċlann dearḃráṫar máṫar do
Ċoin Ċulainn iad, agus Feirdia mac Duḃáin mic Dáire .i.
rioġlaoċ d’uaisliḃ Connaċt.
“Maiṫ, a óga,” ar Cú Ċulainn, “cá foġluim de ċleasaiḃ
na gaisce do ġniḋtear agaiḃ ’san áit seo?”
“Is eaḋ do ġniḋtear linn,” ar siad, “foġluim faoḃair-
ċleas ag Droiċead an Éallta.”
“Cá faid ḃíos duinne ag foġluim?” ar Cú Ċulainn.
“Foġluim míosa ráṫa bliaḋna trí lá agus teóra oiḋċe atá
air,” ar siad.
“Maiṫ, a óga,” ar Cú Ċulainn. “Taḃraiḋ eólas doṁ-sa
ċuige go ḃfeicinn é.”
---------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 13
“Truaġ soin, a ṁic,” ar siad, “cá tairḃe ḋuit a
ḟeicsin?”
Ṫar a ċionn soin do ċuaiḋ Cú Ċulainn agus na hóga d’ion-
suiḋe an droiċid, agus na huile ṁacra d’a raiḃ ’san mbaile
do ġaiḃ siad ag a ḃfeicsin. Is aṁlaiḋ ḃí an droiċead soin
.i. an tan do lingeaḋ neaċ é do ċaoluiġeaḋ go mba coṁcaol le
ruibe fuilt agus go mba coiṁgéar le hóplaċ é. Agus do
ṡleaṁnuiġeaḋ go mba coiṁsleaṁain le heascoin é. Agus
d’eirġeaḋ i n-áirde aga eile go mba coṁárd le seólċrann
lionge é. Annsoin do ling Cú Ċulainn go hiongantaċ go
dtárla ar ḋruim an droiċid i n-a ṡeasaṁ, agus do ġaiḃ ag
sladraḋ agus ag tuisleaḋ ar ḋruim an droiċid. Leis sin, do
ċonnarcṫas as an ngrianán i n-a raiḃ Scaṫaċ Cú Ċulainn do
ḃeiṫ ar an ndroiċead, agus is aṁlaiḋ do ḃí an grianán soin
agus seaċt ndóirse móra air agus seaċt ḃfuinneóga idir
gaċ dá ḋoras ḋíoḃ agus caogad leaba idir gaċ dá ḟuinneoig
agus trí ċaogaid inġean i mbraṫaiḃ aondaṫaċa agus trí
ċaogaid i mbrataiḃ corcra agus trí ċaogaid eile i mbrataiḃ
glan-áilne gorma i ḃfoċair Scaṫaiġe. Ní ṁionnuiġeaḋ aon
díoḃ aċt Dar ár gcoróin ġeanmnaiḋeaċta, nó Dar an ḃfear
úd, nó Dar ciste coimeádta mo ṡéad. Agus do ḃí Scaṫaċ
annsoin, agus trí ċaogaid mac mór-ġlonnaċ agus trí ċéad
curaḋ calma ag a coiṁdeaċt i n-éagmuis an luċta do ḃí ag
foġluim uaiṫe.
Is aṁla do ḃí Scaṫaċ an tan soin agus inġean ċrutaċ ċaoṁ-
áluinn a ḃí aici i n-a fiaḋnaise. Uaṫaċ a hainm, agus gé’r
Uaṫaċ a hainm ní aṁla do ḃí sí aċt i n-a hinġin ṁíndeilḃe
ṁaol-ġlúnaiġ ṁong-ḃuiḋe taoiḃ-leaḃair taiṫneaṁaiġ. Is
aṁla ḃí an inġean agus fleasc fíor-áluinn fionn-airgid ar a
ceann céilliḋe cúl-ómraċ agus ciuṁais áluinn ór-ṡnaiṫe i n-a
fiaḋnaise agus claiḋeaṁ cros-órḋa ag fiġe an óir ar a
dor-ċla.
Ód’ ċonnairc Uaṫaċ, inġean Scaṫaiġe, an t-aon ṁacaoṁ
óg áluinn ildealḃa ar ḋruim an droiċid d’iompuiġ a haigne
agus a ciall, agus do ṫug gráḋ a hanman dó le sileaḋ na súl
le haṫaiḋ aon uaire. Is annsoin do siaḃraḋ a haigne; óir
an t-ionad i n-ar ċóir an snáṫad óir do ċur, snáiṫe airgid
do cuireaḋ ann; agus do ṫigeaḋ daṫa iomḋa ḋi ionnus go
mba coṁbán le bán-scoṫaiḃ í agus feaċt eile ba ċoṁcorcraċ
------------------
14 RUḊRAIĠEAĊT
le corċrann coille í. Ṫug a máṫair .i. Scaṫaċ d’a haire an
malairtiuġaḋ soin ar an inġin.
“Maiṫ an tráṫ, a inġean,” ar sí; “Créad do ṁeasc do
ċiall agus do ċéadfaḋa mar soin?”
“Adéarfad leat a aḋḃar, a ṁáṫair,” ar sí. “Do ċím
aon ṁaċaoṁ suairc séiṁiḋe soiḋealḃaċ ar ḋruim an droiċid,
agus is truaġ liom é, óir an uair scuirid a ċosa uaiḋ de
ḋruim an droiċid is é ḃeir na daṫa iomḋa so orm, agus an
tan gaḃaid a ċosa agus a láṁa greim de’n droiċead is
fuiġleaċ liom é ar ḟeaḃas liom a roċtain gus a aṫair agus
ċuma ṁáṫair féin arís. Óir d’ḟeadar go ḃfuil neaċ éigin
le’r truaġ a ḃeiṫ mar siúd.”
“A inġean,” ar Scaṫaċ, “Féaċ go maiṫ an macaoiṁ soin
agus taḃair t’aire ris, óir do taiḋḃriġeaḋ doṁ-sa atá ḋá
oiḋċe ó ṡoin ann macaoṁ a hoileán iarṫair Eórpa .i.
a hÉirinn dom’ ionsuiḋe do ḃéaraḋ buaḋ Droiċid an
Éallta i n-aon ló agus go mairfidís a ġníoṁarṫa gaile agus
gaisce go bruinne an ḃráṫa agus go mba mac do rioġḟlaiṫ
a hUltacaiḃ é.”
Dála Ċon Culainn, do scuireadar a ċosa agus a láṁa fó’n
am soin ó’n droiċead agus lingeas d’ionsuiḋe láir agus lán-
talṁan go talṁaiḋe teinneasnaċ go dtugadar na trí príoṁ-
scola san fear ndoṁain na hiolġárṫa um a ṁéad agus um a
iongnaḋ neaċ ’san mbiṫ d’ḟóbairt an droiċid go mbeaḋ
Scaṫaċ ag a ṫeagasc aṁail do rin do ċáċ.
Is annsoin ṫáinig daṫ dear-ṁaiseaċ ar ġruaḋaiḃ an
óg-ṁacaoiṁ agus do himdeargaḋ uime ar ró-ṁéid ba náir
leis na hioġárṫa sceige sin do ċlos. Do ling arís ċum
saoiḃ-léim iongantaċ árd-uaṫḃásaċ go dtárla i gceart-lár
an droiċid é, agus d’eiriġ an droiċead faoi gur riaċt an
ceann ba faide uaiḋ do’n dul san. Agus ṫugadar an macra
Éireannaċ gáir mór ós árd ag coṁmaoiḋeaṁ mar do rin an
tÉireannaċ eile an cleas agus ar áluinne leó neaċ do ṫeaċt
as a gcríċ féin do ḋéanfaḋ na cleasa uile i n-aon ló.
“Maiṫ, áṁ, a inġean,” ar Scaṫaċ. “ëÉiriġ, agus fear
fáilte uaim-se agus uait féin leis an macaoṁ úd, agus
taḃair eólas ar ṫiġ na n-aṁus dó.”
Téid an inġean iarsoin i n-a ċoṁḋáil agus d’ḟear fíorċaoin
fáilte leis ó Scaṫaiġ, agus pógas go díl agus go diaċraċ
uaiṫe féin é, agus ṫug súd an ċomaoine ċéadna ḋi.
----------------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 15
“Tair,” ar an inġean, “go dtugad eólas duit go teaċ
na n-aṁus.”
Gluaisios Cú Ċulainn léi go héasca go rángadar doras an
tiġe.
“A óga,” ar an inġean, “goiriḋ ċuġaiḃ an macaoṁ so,
agus deiniḋ muinntearḋas leis, óir is macaoṁ óg ó Éirinn é
iar dteaċt i gcéadóir do’n dún so.”
Do leigeaḋ isteaċ é iarsoin, agus aduḃairt fear díoḃ
leis: “Giḋbé niḋ adéaram-na leat anoċt, ná huaṁantar
uime ṫú. Trí naonḃair atáimid annso agus trí naoi mbeara
imreaṁra ag gaċ duine againn; agus gaċ neaċ roiċios
Droiċead an Éallta is againne ḃíos an oiḋċe sin.”
“Créad do ḃniḋṫear agaiḃ leis?” ar Cú Ċulainn.
“Do ġníḋtear, ” ar siad, “a ċeangall i ḃféig agus i
ḃforṁullaċ an tiġe agus na trí naoi mbeara san d’inneall
ar a ċroiḋe go ria a ċorp-lár umpa go naċ beaḋ ionad beara
i n-a ċorp slán gan teascaḋ agus go ḃfuil a ċuirp agus a
ċruaiḋ-ċneis d’a ṫréigean.”
“Créad an fáṫ fá ndéantar soin agaiḃ?” ar Cú Ċulainn.
“Do ġníḋtear, ” ar siad, “giḋ ḃeaḋ lán do ċuirp d’a
ṡleaġaiḃ tríot naċ goillfeaḋ ort a haiṫle na hoiḋċe anoċt.”
“Is braṫar doṁ-sa,” ar Cú Ċulainn, “nár geineaḋ ar
ḋruim talṁan duine a leigfinn-se ḋó mo ċorp do ṫollaḋ
d’ḟuláireaṁ ar ġaisce orm-sa aċt muna leigfinn do laoċ
a ḃeaḋ im’ aġaiḋ do láṫair iomġona ṫar ceann m’oiniġ.”
“Dóiġ linne do buḋ ċóir sin,” ar fear díoḃ, “dá leigtiḋe
ḋuit ar do ċumas féin.”
“Dar ár mbraṫar féin,” ar fear ba neasa do Ċoin
Ċulainn, ag breiṫ ar ċaol coise air, “ní ġaḃṫar do ḋeaġ-
ċoṁroġa uait annso”; agus iarsoin, do ċeangail i n-áirde
i mullaċ an tiġe é, agus do innleadar na trí naoi mbear
ar a ċionn.
Iarsoin ṫáinig Cú Ċulainn anuas go fóill agus go héadtrom
agus do rin sosaḋ ar ċeann an ḃeara ba neasa ḋó. Do riaċt
gus an bior tanaiste agus do ṫaġaill ṫar an dtreas mbior
agus níor ḋearmaid an ceaṫraṁaḋ bior. Do léim an cúig-
ṁeaḋ bior, agus ráinig an seaċtṁaḋ bior; níor ḋearmaid
an t-oċtṁad bior, agus d’ḟosuiġ ar an naoṁaḋ bíor, agus
do ḃí ar n-a ċoṁnuiḋe ar ḟaid do ḃíodar na trí naoi
mbeara ar inneall.
----------------------
16 RUḊRAIĠEAĊT
Dála an ṁacraḋ an ṁear-ċleasa, níor fríṫ ag Scaṫaiġ
ná ag Muġoill Ṁanannáin ná ag Aḃluiġ Áran ná ag Doṁnall
Duḃloingseaċ ná ag ridire ná ag banġaisciḋiġ ’san doṁan,
agus ní raiḃ aca-san uile neaċ d’a dtáinig an bior-ċleas do
ḋéanaṁ an ċéad lá go dtáinig Cú Ċulainn go Scaṫaiġ agus
do ḟoġnaiṁ do luċt na gaisce ar an gcleas soin.
Giḋeaḋ an tráṫ do gaḃaḋ Cú Ċulainn ar an mbior ndiaḋnaċ
agus do ceanglaḋ i mullaċ an tiġe fó ṫrí é, agus an treas
feaċt ṫáinig loinne agus diḃfearg ar Ċoin Ċulainn leó gur
ḃain na trí naoi gcinn díoḃ, agus iar soin do ṫiomsuiġ a
gcinn agus ṫugadar dioḃragaḋ do gaċ ceann díoḃ fó leiṫ
go dtárla fó ḋóirsiḃ oirḋearca an dúna fó ċosaiḃ na sluaġ
agus na soċaiḋe iad, ionnus go mba móide a n-uaṫ agus a
n-urḋuḃaḋ é ’san mbaile. Agus do ḃí ann an oiḋċe sin go
dtáinig an ṁaidean, agus ṫáinig as go riaċt doras an
ġrianáin i n-a raiḃ Scaṫaċ, agus do ráiḋ do ḃriaṫraiḃ árda:
“An ḃfuil Scaṫaċ ṫall?” ar sé.
“Créad soin, a ṁic?” ar sí.
“An méad de ṡeódaiḃ, de ṁaoiniḃ agus d’ionṁusaiḃ
deaġ-ṁaca rioġ agus róḟlaṫa an doṁain atá i dtaisce agat,
dáil doṁ-sa iad.”
“A ṁacaoiṁ,” ar Scaṫaċ, “créad soin?”
“Do b’áil liom a ḋíoġal ort,” ar Cú Ċulainn, “óir
is doṁ-sa dliġtear a ḋíoġal a méad dem’ ḋiċeall foġlama
atá agat gan a dtaḃairt dom agus do ċáċ mar aon liom.”
“Maiṫ, a ṁacaoiṁ,” ar sí, “is iomḋa duine annso
d’ar ċóra san ’ná tusa.”
“Má’s eaḋ, noċa dtig dóiḃ a iarraiḋ,” ar Cú Ċulainn,
“óir is liom-sa dliġtear a ḋíoġal ó naċ tig dóiḃ féin.”
“Créad an díoġal do ḋéanṫá?” ar Scaṫaċ.
“Coṁrac agus coṁlann d’ḟearaḋ leat-sa,” ar Cú Ċulainn.
“Do ġeaḃair san, a ṁacaoiṁ,” ar Scaṫaċ.
“Noċan tú raċas ann,” ar Cuar agus ar Cáiḋ. Dís
ṁac Scaṫaiġe iad san.
“Ní haṁla soin,” ar Cuar, “aċt raċad-sa im’ aonar
leis.”
Agus is aṁla ḃí an fear soin agus é caḃail-reaṁar cliaḃ-
ḟairsing, agus ba ṁór an aoirde é. Agus d’eiriġ an fear
soin agus é iar ndéanaṁ a ḟoġlama ó n-a ṁáṫair ’san uile
ċleas gaisce idir uḃaill-ċleas agus toirn-ċleas, fóid-
----------------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 17
ḃéim agus tuaiṫ-ḃéim, béim go follus agus bruaḋnaḋ
iompóḋa agus cleas ar ḃarr slaite agus cleas óſ ógaiḃ,
brais-ḃéim agus fóir-ḋíonaḋ, cleas Cuair agus cleas Cáiḋ
agus cleas fuaraċta go mbídís sin uile ċuige agus uaiḋ
aṁail beaċa lá saṁraiḋ ag dul is ag teaċt le n-a dtionólaḋ
d’a ḃarraíḃ braonscoiṫ.
Is annsoin ġaiḃ Cú Ċulainn mac Suḃaltaiġ a sciaṫ coiṁ-
reannaċ coṁualaċ faoḃar-ċruaiḋ fionndruine go slaḃraḋaiḃ
sean-airgid sníoṁṫa ṫar a ġeal-ġualnaiḃ ag a himirt le uair
na hiorġuile agus caogad curaḋ cam creideaṁḋa ar a
ċoinheagar de ċloċaiḃ criostail agus cearb coṁogail go
mba mian súl duine ar biṫ beiṫ ag féaċain air le huair
ċoṁnuiḋṫe na scéiṫe ioldaiṫte sin. Do ġaiḃ a ċlaiḋeaṁ
trom tort-ḃuilleaċ go féig fadosaiġ go gcruaḋas croiḋe go
gcíocras fola foirḋeirge air, go dtruaill fada fionndruine
air go gcorpaiḃ áilne órḋa go n-árdġaḃáil gaile ós craoḃ-
ċaiḃ agus ós crannlúbaiḃ a ḟuilt go dteascaḋ Fionn le sruṫ
le leónaḋ agus le leadraḋ a ḃíoḋḃaḋ agus a eascarad,
agus do ġaiḃ a ḋá sleiġ coiṁriġne coṁfairsinge go suaiṫ-
neaḋaiḃ síoda saiḋḃir-ḃreaġṫa i ḃfoscaiḃ na gceann gcliaḃ-
ḋearg gcóig-reannaċ go n-a seimeanaiḃ síoda tré n-a ġeal-
ḃraiġdiḃ.
Do ċuadar iorsoin do láṫair gona agus coṁraic go dtug-
adar troiġṫe le talṁain agus gnúise le hiomġoin. Do
fosaḋ troiġṫe agus do leaṫnuiġeaḋ láṁa agus do buaileaḋ
béameana agus do hárduiġead aigeanta aca. Do ḃí maic-
ealla i n-insiḃ, i n-oileánaiḃ agus i gcairrgíḃ ceann-ġarḃa
ó ḃailc-ḃéimeanaiḃ na sciaṫ ag a gcoṁṫuargain agus ó
ṡlatġaire na sleaġ slíopṫa agus ó ḃéimeanaiḃ na gclaiḋeaṁ
dtrom dtort-ḃuilleaċ.
Is í coṁairle do rin Cú Ċulainn ḃeiṫ d’a anacal agus d’a
imḋidean féin ar ċleasiḃ a scéiṫe, agus do leig do’n ḟear
ṁór a ḃrais-ḃéimeanna do ṫaḃairt gan a ḃfreastal ná a ḃfrio-
ṫálaṁ. Do ġaiḃ annsoin criṫ agus anḃfainne cosa an ḟir
ṁóir leis an sír-ṡeasaṁ, agus do ċuaiḋ a neart as a láṁaiḃ
le sna síor-ḃuilleaḋaiḃ mionca mór-aiḋḃle, agus do ġaiḃ
ag innealtuġaḋ leis an ḃfear mbeag.
Iarsoin do eiriġ a loinne agus a luaiṫ-ḟearg i gCoin
Ċulainn, agus ṫug béim do’n ḟear ṁór gur ḃain a láṁ de
ṁaoil a ġualan de, gur ṫuit an láṁ agus an claiḋeaṁ ċum
----------------------
18 RUḊRAIĠEAĊT
láir agus ṫug béim eile dó gur ḃain an ċos ḋeas de, agus
ṫug an treas ḃéim gur ḃain an ċos a ḃi ag iomḟulaing a
ċuirp uaiḋ, agus do ṫuit iarsoin agus a aġaiḋ ar Ċoin
Ċulainn. Agus ṫárla a ċláirḟiacal meaḋonaċ i mullaċ
ġualan Ċon Culainn, agus níor ḟágaiḃ feoil ná finn-leaṫar
ó ṁullaċ a ġualan anuas go ndeaċaiḋ ṫar barr a ṁeoire
meaḋoin síos de, agus b’é sin ċéad-lomraḋ Ċon Culainn le
láiṁ.
Iarsoin do ḃain Cú Ċulainn an ceann de Ċuar mac Scaṫaiġe,
agus ṫug urċar de i ḃfiaḋnaise a ṁáṫar. “An aiṫnid
díḃ an ceann soin?” ar seisean.
“Do ḃeirim aiṫne air,” do ráiḋ Scaṫaċ, “agus is truaġ
an gníoṁ duit-se, a ṁacaoiṁ, aḋéanaṁ; agus tair isteaċ
go ló go ndéantar leaba ḋuit im’ ṡeómra féin go ndéantar
do leiġeas liom-sa.”
“Raċad,” ar Cú Ċulainn, ”giḋbé olc maiṫ leat-sa é.”
Do rineaḋ leaba ḋó iarsoin, agus do gaḃaḋ ar a leiġeas
inte. Is annsoin do ċuaiḋ Uaṫaċ inġean Scaṫaiġe d’ionsuiḋe
Ċon Culainn.
“Créad soin uait a inġean?” ar Cú Ċulainn. “An
é naċ ḃfuil a ḟios agat gurab caill geasa do gaċ neaċ a ḃíos
i n-oṫaras teaċt i gcaoṁṫaċt mná?”
“An í sin coṁairle do ġniḋir-se?” ar sí.
“Is í go deiṁin,” ar Cú Ċulainn.
Leis sin d’iompuiġ an inġean ar a cúlaiḃ, aċt níor ḃ’ḟada
gur ḟill d’ionsuiḋe Ċon Culainn, agus ṫug láṁ ṫar a braġaid.
“Créad soin uait a inġean?” ar Cú Ċulainn in aṫ-uair.
“Mise,” ar sí, “iar dteaċt arís dod’ ionsuiḋe.”
“Iompuiġ ar do ċúlaiḃ arís, óir do ġeoḃair dímbriġ
agus easonóir ar son na tosca soin,” arsa Cú Ċulainn.
“Noċan é sin do ṡaoileas,” ar an inġean.
Do ċuaiḋ an inġean d’ionsuiḋe a hiomaiḋe féin iarsoin;
aċt níor ḃ’ḟada go dtáinig an treas feaċt d’ionsuiḋe Ċon
Culainn.
“Is fearr liom,” ar Cú Ċulainn, “tú do ċur uaim.”
“Do ṁaiṫfinn san duit, aċt gan mo ṡíor-ċur uait,”
ar sí; “agus do ḃéara mé cuṁṫa suairce séiṁiḋe ḋuit ar
mo leigean agat.”
“Abair na cuṁṫa soin,” ar Cú Ċulainn.
“Do ḃraiṫfinn mo ṁáṫair duit,” ar an inġean, “go
----------------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 19
dtugaḋ na trí cleasa ḋuit naċ dtug do neaċ riaṁ roṁat.
Agus is iad so na trí cleasa .i. cleas Cuair, cleas Cáiḋ,
agus cleas Fuaraċta.” “Dá ſaoilfinn-se iad san uile do ḃeiṫ
fíor, ní ċuirfinn-se as so ṫú anoċt.” Agus d’ḟiafruiġ
ar n-a ḃáireaċ di cionnus do ġeoḃaḋ na cuṁṫa geallaḋ dó.
“Do ġeoḃair aṁlaiḋ so,” ar sí .i. “raċaiḋ mo ṁáṫair
indui d’agallaṁ na ndéiṫe aḋarṫa d’a gcredeann agus
cliaḃ curaḋ fúiṫe i nDroiċead an Éallta; agus ar diṫ
airm raċaiḋ ann. Teagṁaiḋ-se ḋi i n-éagmuis a hairm agus
a hioḟaoḃair, agus bainfir na cuṁṫa soin di. Noċt do
ċlaiḋeaṁ ós a cionn, agus abair go mbainfir a ceann di aċt
muna dtugann duit na cuṁṫa ſirfir uirṫe.”
“Do ċuaiḋ Scaṫaċ ċum an droiċid iarsoin, agus ġluais Cú
Ċulainn amaċ i n-a diaiḋ, agus níor ṁoṫuiġ Scaṫaċ éinniḋ
go raiḃ Cú Ċulainn le n-a hais agus claiḋeaṁ coilgḋíreaċ ós
a cionn. Ód’ ċonnairc Scaṫaċ ſan .i. taiṫneaṁ agus taiḋḃle
an ċlaiḋiṁ idir í agus an grinneall, silleas ós deasárd a
gualan.
“Créad soin, a macaoiṁ?” ar sí.
“Maiṫ liom bás d’imirt ort,” ar Cú Ċulainn.
“Is fearr mé anacal ’ná soin,” ar sí, “agus cuṁṫa
maiṫe d’ḟaġáil uaim.”
“Abair na cuṁṫa,” ar Cú Ċulainn.
“Cá cuṁṫa is áilne leat?” ar sí.
“Trí cleasa atá agat naċ deanais do ḋuile eile riaṁ,”
ar Cú Ċulainn.
Geallas Scaṫaċ na cuṁṫa san dó; agus do ḃí cáirdeas
na ríoġna ó ṡoin amaċ aige go ceann bliaḋna.
Ceileaḃras Cú Ċulainn iarsoin do Scaṫaiġ agus d’a hinġin,
agus ní haiṫreitear a scéal go ráinig Dún Aoife ’san Ġréig
agus a tuarasgaḃála. D’ḟear sí fáilte roiṁ Ċoin Culainn,
agus ṫug gráḋ do-ḟulaing dó; agus is luaṫaide do ḃí diċeall
a foġlama aige é, agus d’ḟan ann ar feaḋ na bliaḋna gur
ṫiomain ceileaḃraḋ ḋi.
“Maiṫ tráṫ,” ar sí; “ní ċoir d’ḟear do ṁeanma-sa
imṫeaċt go mbaḋ fear foṁṫa tú i sna cleasaiḃ ridireaċta
go coitċeann.”
“An é naċ fear froṁṫa mé ċeana?” ar Cú Ċulainn.
----------------------
20 RUḊRAIĠEAĊT
“Ní froṁṫa fós tú,” ar an rioġan, “óir atáid trí cleasa
agam-sa naċ faca tú fós. Agus fan le n-a ḃfoġluim, agus
beiḋir ós ógaiḃ an doṁain iarsoin go hiomlán.”
“Má’s eaḋ, fanfad,” ar Cú Ċulainn, “agus cia na trí
cleasa iad?”
“Cleitín-ċleas, cromaiḋ-ċleas agus cleas an ġai bulga.”
Do rin Cú Ċulainn an ċoṁairle sin, agus do ḃí cáirdeas
aca le ċéile feasta. D’ḟoġluim na trí cleasa ar feaḋ na
bliaḋna úd, agus do ṫiomain ceileaḃraḋ ḋi iarsoin. “Is
fearr doṁ-sa imṫeaċt,” ar sé, “óir is coṁainm an lae seo
ceileaḃraḋ na ridreaḋa ó Éirinn d’a n-oidiḃ, agus do ḃeirid
fiaċa a ḃfoġlama ḋóiḃ.”
“Noċar ċóir d’ḟear mar ṫusa imṫeaċt an ḃliaḋain
seo,” ar sí, “agus mise taoḃṫrom torraċ, no go ḃfeasfá
cá naoiḋean a ḃronnfar dúinn.”
“Má’s inġean ḃronnfar ort” ar Cú Ċulainn, “is le gaċ
máṫair soċar a hinġine, agus taḃair do’n ḟear is áil leat
féin í. Giḋeaḋ má’s mac a ḃeas agat, dein a oileaṁain
agus cleasa ridireaċta do ṁúineaḋ ḋó; agus an uair ḃus
lán an fáinne seo d’a ṁeoir, cuir ċuġam-sa go hÉirinn é.
Agus an uair ṫeilgfeas sleaġ i ndiaiḋ a húrlan agus áiṫeas
do ḋéanaṁ di, agus an uair ḃéaras an ċimḟiaḋ d’aon ḃéim,
cuir de ġeasaiḃ air gan scéala d’innsint d’éinneaċ aṁáin go
bráṫ; agus taḃair Conlaoċ mac Ċon Culainn d’ainm air.”
Do ġluais Cú Ċulainn iarsoin, agus ṫáinig Aoife ó’n
ndún amaċ d’a ṫioḋlacaḋ; agus is é aiṫeasc diaḋnaċ
d’aiṫin di .i. gan cleas an Ġai Bulga do ṁúineaḋ d’éinneaċ
’san doṁan go bráṫ ná fós do Ċonlaoċ go roiċeaḋ go hÉirinn
ċuige féin. Ceileaḃras di iarsoin, agus ba ḋoġraċ
ḋoiṁeanmnaċ an inġean d’eis Ċon Culainn, agus ba ṫuirseaċ
imṡníoṁaċ leisean a haigne ag teaċt ’san tsliġe an lá soin.
Agus ṫáinig roiṁe anoir go ráinig Droiċead an Éallta.
Do ling a léim féin an lá soin; agus an tan ṫáinig i meaḋon
an droiċid do ċonnairc ar an gceann eile cailleaċ árd
ḟad-ċosaċ aġaiḋ-ġorm agus eaċlasc aṫġarḃ úir-iarainn i n-a
raiḃ lán a glaice.
“Maiṫ, a Ċú Ċulainn,” ar sí. “Leig seaċad an tsliġe
ḋom; ní ionad caiṫiġṫe an t-ionad a ḃfuilim, óir is coṁcaol
le ruibe fuilt é, agus is coṁgairiḋ le halt é, agus is coiṁ-
sleaṁain le heascuin no le húirṡeice é, agus dá dtuiteaḋ
----------------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 21
dealg ’san mball a ḃfuilim im’ ṡeasaṁ ní ḃfaġaḋ oiread a
dtoirisfeaḋ im’ ḟarraḋ. Giḋ tá oil agus imḋeargaḋ ort
muna leigfiḋ tú an tsliġe ḋoṁ-sa.”
“Is beó duine d’éis anma, agus ní beó d’éis a oiniġ,” ar
Cú Ċulainn; “agus is í an tsliġe leigfead duit giḋeaḋ is
bás go ġeoḃad féin.”
Is annsoin d’iaḋaiġ Cú Ċulainn a ḋá ċois agus a ḋá ṡliasaid
agus a láṁa fá ḋruim an droiċid. Do ḃí an ċailleaċ ag teaċt
ṫairis, agus do ġaiḃ sí ag sosaḋ agus ag oirseaṁ go diab-
laiḋe diḃḟeirgeaċ ar altaiḃ a ċos agus a láṁ gur goineaḋ
agus gur gortuiġeaḋ Cú Ċulainn. Leis sin, do ling Cú Ċulainn
saoiḃ-léim eadar-ḃuasaċ go dtárla i n-a ṡeasaṁ ar ḋruim
an droiċid, agus ṫug béim ḃiṫ-neartṁar do’n ċailliġ gur
scar a ceann le n-a colainn. Dóiġ ní ḋearnaḋ agus ní
ḋéanfar a ṡaṁail de ḃéim; agus ag soin tuarasgaḃáil
droiċid na léime is na béime.
Annsoin do ċuaiḋ Cú Ċulainn d’ionsuiḋe an dúna i n-a
raiḃ Scaṫaċ, agus is aṁlaiḋ do ḃí Scaṫaċ an lá soin agus í
ag múineaḋ do na ridiríḃ ó Éirinn a ḃí aici leis an ré aimsire
a ḃí Cú Ċulainn ag foġluim ó Aoife ’san Ġréiġ Ṁóir ṡoir.
Is iad so ainmneaċa na n-óg-Éireannaċ a ḃí annsoin .i. Laoċ
mór mac Feiḃis de ṡíol Éiḃir Ḟinn, Feirdia ma Duḃáin .i.
laoċ d’uaisliḃ Connaċt, agus Naoise, Ardán agus Áinle,
Fraoċ mac Fioḋaiġ, Fearbaoṫ mac Sirḃeann, Fiaṁan mac
Foraiḋ, Luġaiḋ mac Fiornóis, agus Fearġus mac Róiġ.
Agus an lá do ḃíodar, na ridireaḋa soin ó Éirinn, ċum
imṫeacṫa aḃaile is eaḋ ṫáinig Cú Ċulainn do’n dún, agus do
ṫoirḃir siad do ṁilis-ṗógaiḃ é go díl agus go diaċraċ.
Iarsoin do ṡuiḋ Cú Ċulainn eadarṫa, agus d’ḟiafruiġ
scéala Éireann díoḃ, agus d’innseadar a scéala uile ḋó
ó ṫúis go deireaḋ agus ó ḟág seisean í go dtángadar féin
aisti. D’ḟanadar uile ag Scaṫaiġ leaṫ ar leiṫ ag déanaṁ a
ḃfoġlama, nó go raiḃ oiread cleas ag gaċ fear díoḃ is mar
ḃí ag Coin Ċulainn, aċt cleas an Ġai Bulga aṁáin. Agus
iar dteaċt do ċeann na bliaḋna soin do ṫiomnadar ceileaḃ-
raḋ do Scaṫaiġ agus ṫugadar luaċ a ḃfoġlama ḋi.
“Maiṫ, a rioġan,” ar Cú Ċulainn, “cóir doṁ-sa imṫeaċt
leo súd.”
“Noċa n-imṫeoċair,” ar Scaṫaċ, “no go ndíongnaiḋ
mise caradas agus coṁanotaḋ oraiḃ ionnus ná cuirfid fir
----------------------
22 RUḊRAIĠEAĊT
Éireann do ċoṁrac le ċéile siḃ ṫar a gceann féin. Óir
ní heagal díḃ laoċ eile ar doṁain d’ḃur meallaḋ ná d’ḃur
milleaḋ dá gcoinġḃeaḋ siḃ muinntearḋas le ċéile. Agus
is iad so fágḃálta agus geasa fágaim-sa oraiḃ agus ar gaċ
n-aon agaiḃ fó leiṫ trém’ ḋéiṫiḃ aḋarṫa agus trém’ ċoṁaċt-
aiḃ .i. má’s é an té ḃus fearr díḃ ḟógras coṁlann ar an
té ḃus measa eisean do ṫuitim ann, agus an té is táire mar
an gcéadna do ṫuitim ann ó ṫiocfas aen éifeaċt ṫar
m’ḟágḃáltaiḃ-se ann.” Agus do ġaḃdar an niḋ sin do láiṁ
naċ ionsóċaḋ neaċ a ċéile ḋíoḃ go bráṫ.
Iarsoin do ṫiomnadar cead agus ceileaḃraḋ do Scaṫaiġ.
Ṫángadar rómpa d’ionsuiḋe Éireann, agus ar dteaċt dóiḃ
tré ċríoċaiḃ ḃFear gCat: “Cia ḃíos ’san gcríċ seo ?”
ar siad le Coin Ċulainn.
“Aoḋ Ruaḋ .i. rí ḃFear gCat,” ar Cú Ċulainn.
“Is oirċeas Dúinne,” ar siad, “oiḋeaċt na hoiḋċe
anoċt do ḋéanaṁ aige.”
“Déanaiḋ,” ar Cú Ċulainn, “agus gluaisiḋ roṁaiḃ.”
“Créad is áil leat-sa a ḋéanaṁ?” ar fear díoḃ.
“Raċad,” ar Cú Ċulainn, “ go heoċair-imeallaiḃ na mara
so ṡíos d’ḟios an ḃfeicfinn d’éanaiḃ ná d’ainṁiḋṫiḃ niḋ do
ḃéaraimís d’ionnsuiḋe an dúna linn go mba iongantas ag
bantraċta is ag buiḋniḃ an dúna é.”
’‘Déin,” ar siad, “agus raċaiḋ sinne d’ionnsuiḋe an
dúna.”
“Eirġiḋ go luaṫ,” ar Cú Ċulainn.
Dála Ċon Culainn, ṫug a aġaiḋ ar an muir dtonn-ġuirm
dtréan-anfaiḋ, agus do ċonnairc ar a ċoṁṫraċt uaiḋ an
t-oireaċtas mór agus iad i n-a suiḋe ar ḃórdaiḃ na mara,
agus a n-aire ar an muir ṁóir amaċ, agus inġean ṁacaoṁḋa
ṁullaiġ díoḃ ṫárla aca ann. Ṫáinig Cú Ċulainn d’a
n-ionnsuiḋe, agus do ḃí céad d’ḟearaiḃ agus céad de ṁnáiḃ
d’a coimeád ann, Ḃeannuiġios Cú Ċulainn dóiḃ. “Créad
do ḃeir annso ṫú, a inġean?” ar sé.
“Adéarfa a aḋḃar san leat, a riġṁíliḋ,” ar sí. “Inġean
óg mise ag fulaing doċair ṁóir.”
“Créad an doċar soin?” ar Cú Ċulainn.
“Atá,” ar sise, “cíos rioġḋa ḃeirid Fine Foġṁóraċ
gaċ bliaḋain as an gcríċ seo, agus céid-ġein ċlainne an
----------------------
OILEAṀAIN ĊON CULAINN 23
rioġ, agus is doṁ-sa ráinig do’n dul so dul leó, óir is mé
ba roġa leis an riġ d’a ċlainn.”
“Cá líon a ṫig do ḃreiṫ an ċíosa san leó?” ar Cú Ċulainn.
“Ni ṫig,” ar sí, “aċt trí mic Ċalatroim .i. Duḃ agus
Meall agus Duḃros.”
Ní cian do ḃíodar mar soin go ḃfacadar an long leaḃair-
ṫéadaċ leaṫan-ṁor d’a n-ionsuiḋe do ċrioṫonnaiḃ na mara
go mór-aḋḃail agus duine duḃ duaiḃseaċ danarḋa doiḋealḃa
i ndeireaḋ na loinge ag a stiúraḋ d’ionsuiḋe an ċuain i
n-a raiḃ cáċ i n-oireaċtas, agus do rin gean ġáire ar ḃfeicsin
Ċon Culainn d’iomarca ar a ċíos i measc cáiċ.
“Créad do ḃeir an suġċas úd ar an ḃfaṫaċ?” ar Cú
Ċulainn.
“Ar a aite leis tusa d’ḟeicsin d’iomarca ar a ċíos an
ḃliaḋain seo ṫar gaċ bliaḋain eile,” ar an inġean.
“Níor ċóir dó-san mo ċoṁmaoiḋeaṁ,” ar Cú Ċulainn,
“no go ḃfeasaḋ mar táim.”
Ṫáinig an t-aṫaċ ċuċa amaċ iarsoin, agus mar do ċonn-
arcadar, na sluaiġṫe a ḃí i ḃfoċair na hinġine, ag teaċt i n-a
gcoṁḋáil é, do ṫeiċeadar ile uaiṫe aċt aṁáin Cú Ċulainn.
Sínios an t-aṫaċ a láṁa fada féiṫleaḋa urġránda d’ion-
suiḋe Ċon Culainn, d’a ġaḃáil i n-urṫosaċ a ċíosa rioġḋa,
agus do ṫóg Cu Ċulainn a láṁ go dtug béim dó go ndearna
ḋá leaṫ ċoṁṫroma d’a ċroiḋe i n-a ċliaḃ; agus ṫug an dara
béim gur ṫeasc a ċeann d’a ċolainn. Is é sin céad-duine
do ṫeasc ná do ṫorċair Cú Ċulainn ó ḋéanaṁ foġlama .i.
Duḃros mac Calatroim.
Iarsoin do riaċtadar an dís eile é, agus d’ḟearadar
coṁrac fuilteaċ faoḃraċ ris, agus do ṫuiteadar araon i
ḃfoirċeann an ċoṁraic sin le Coin Ċulainn, agus bainios na
cinn díoḃ, agus d’ḟág annsoin iad; agus níor ṫug úiḋ ná
aire ar an inġin, agus níor laḃair léi agus í i n-a haonar;
aċt do ċuaiḋ sise roimpe d’ionsuiḋe na muinntire do ṫeiċ
ó’n aṫaċ agus do rug orṫa, agus níor innis dóiḃ a ndearna
Cú Ċulainn.
Dála na laoċraḋ, an tan do scaraḋ le Coin Ċulainn iad,
rángadar rómpa go dún Aoḋa Ruaiḋ, agus ṫáinig an dóirseoir
d’a ḟiafruiġe créad an drong-ḃuiḋean a ḃí ’san doras?
“Buiḋean de ridireaḋaiḃ Éireann is eaḋ sinn, ar fear
díoḃ, “agus sinn iar dteaċt ó’n doṁan anoir.”
----------------------
24 RUḊRAIĠEAĊT
leigeaḋ isteaċ iad, agus d’ḟear Aoḋ Ruaḋ go fíorċaoin-
fáilte rómpa.
Dála na hinġine, ṫáinig d’ionsuiḋe dúna a haṫar.
“Créad soin, a inġean?” ar an rí. “An tuirse ġaiḃ
tú le ḃeiṫ ag feiṫeaṁ na tráġa?”
“Ní heaḋ,” ar an inġean, “aċt aon ṁacaoṁ dom’ riaċt
agus dom’ anacal, agus do ṁairḃ sé trí ṁic Ċalatroim, agus
is de’n ḃuiḋin úd ṫall é, mar ṡaoilim; agus eirġiḋṫear
uait-se i gcionn do ċíosa, agus tugtar ċuġat é,” ar an
inġean leis an riġ.
“Beir buaiḋ agus beannaċt,” ar an rí; “is maiṫ na
scéala innisios tú.” Agus do ċuir duine ar ċeann a ċíosa,
agus tugaḋ ċuige é.
Is annsoin aduḃairt Aoḋ Ruaḋ leis an mbantraċt a ḃí
ar ṡlios an dúna: “Eirġiḋ go luaṫ, agus deiniḋ uṁalḟosaiġ
agus foṫragaḋ do na ridireaḋaiḃ ó Éirinn.”
D’eiriġeadar annsoin an ḃantraċt beól-ċorcra agus
fionn-ṁná an dúna, agus do ṫéiġeadar uisceaḋa ḋóiḃ, agus
do cóiriġeaḋ daḃċa ḋóiḃ, agus do glanaḋ soiġṫiġe ḋóiḃ,
agus d’ḟáiltiġ bean fé ḋeoiḋ roiṁ gaċ fear díoḃ. Agus
is í d’ḟáiltiġ roiṁ Ċoin Ċulainn .i. Aoife inġean Aoḋa
Ruaiḋ. Ṫárṫuiġ sí a láṁ i n-a láiṁ ḟéin. “Mór é cuid
gaile is gaisce na láiṁe seo,” ar sí.
“Créad soin, an inġean?” ar Aoḋ Ruaḋ. “An aiṫne
ḃeirir ar an macaoṁ?”
“Is eaḋ,” ar an inġean, “óir is é do ṁairḃ triúr mac
Ċalatroim agus do ḃain mise a broid agus a deacair.”
“An fíor súd a óga?” ar Aoḋ Ruaḋ. “An raiḃ aon
duine d’ḃur muinntir i nḃúr n-easba ná i nḃur ndiaiḋ?”
“Do ḃí,” ar siad. “ Cú Ċulainn annsúd do ċuaiḋ ag
marḃaḋ éanluiṫe re bórdaiḃ na mara, agus rug orainn sul
rángamair an dún.”
“An é seo an Ċú Ċulainn atá iomráiḋte i nÉirinn agus ar
feaḋ na hEórpa?” ar Aoḋ Ruaḋ.
“Is é,” ar siad-san.
“Ag súd duit an cíos do ċosnaṁuis,” ar Aoḋ Ruaḋ,
“agus m’inġean i maille ris.”
“Ort do ċol agus do ċontraċt,” ar Feridia mac Duḃáin.
“A Ċú Ċulainn, noċan roiċ blaḋ éinne d’a mbeaḋ ar aon
tsliġe leat go bráṫ, óir is blaḋ agus nós duit an comrac
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 25
úd do ḋéanaṁ gan ċuiduiġaḋ iar dteaċt ó ḟoġluim duit;
agus giḋ cian giḋ gairid uainne go hÉirinn noċa mbeiḋ sinn
ar aon tsliġe.”
Dála Ċon Culainn, ní ṫug d’a úiḋ ná d’a aire aon niḋ d’a
nduḃairt an rí leis, agus do roinn siad cíos rioġḋa soin na
ḃFoġṁóraċ i dtrí rannaiḃ .i. trian do ḃruġaiḃ agus do
ḃiaḋtaċaiḃ ḃFear gCat, agus trian do’n inġin, agus trian
eile dóiḃ féin.
Do ḃíodar annsoin go ceann coiṫciġis ar ṁíosa. Do
ṫiomnadar ceileaḃraḋ d’Aoḋ Ruaḋ i gcionn na haimsire
sin, agus do rángadar as soin d’ionsuiḋe Éireann gur
ġaḃdar cuan i dTraċt Falaḋ i gCúige Ulaḋ, agus ṫángadar as
soin go hÉaṁain Maċa mar a raiḃ Conċuḃar mac Faċtna,
rí Ulaḋ. Fearas Conċuḃar fáilte rómpa agus maiṫe Ulaḋ
ar ċeana, agus fostas Conċuḃar a n-urṁor san go ceann
bliaḋna, agus go háiriṫe Cú Ċulainn agus clann Uisneaċ .i.
Naoise is Áinle is Ardán. Agus ní raiḃ i n-éinfeaċt ag aon
riġ de rioġaiḃ an doṁain riaṁ laoċra ba fearr ’ná an laoċra
soin ar a dtugtaiḋe Curaḋa na Craoiḃe Ruaiḋe, aṁail is
follus i n-ár ndiaiḋ. Agus noċar ṫualaing fir Eórpa ar a
dtraoċaḋ ná ar a dtorċraḋ no gur ṫuiteadar féin amaċ le
ċéile go baoṫ cineaṁnaċ.
Ag sin agat, a léiġṫeoir ḃig ionṁuin, oieaṁain Ċon
Culainn go nuige seo.
II
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN
Dála na mná toirċe úd d’ḟágaiḃ Cú Ċulainn i gcríoċaiḃ an
doṁain ṁóir ṡoir do rug sí gein ṁullaiġ leaṫain ṁic agus
do baisteaḋ tré ġeintliḋeaċt é. Do tugaḋ Conlaoċ mac
Ċon Culainn d’ainm air, agus do hoileaḋ is do leasuiġeaḋ é
’san ionad soin ó aimsir a naoiḋeantaċta go raiḃ urlaḃra
aige. Do cinneaḋ annsoin é ṫar gaċ macaoṁ ba ṡine ’ná é
féin, agus do múineaḋ cleasa gaile agus gaisce ḋó le n-a
ṁáṫair go naċ raiḃ cleas d’a gcuala ná d’a ḃfacaiḋ naċ
raiḃ aige i gcoitċinne aċt cleas an Ġai Bulga aṁáin. Do
ġaiḃ ard-oirḋearcas na ċríċe i n-a raiḃ féin as a neart
agus as a láṁaċ, agus do ġaiḃ géille agus braiġde gaċ tíre
----------------------
26 RUḊRAIĠEAĊT
a raiḃ timċeall air; agus do ṫug i láiṁ a ṁáṫar iad d’a
gcoimeád go n-a deiridís fir an doṁain: “Maiṫ an fear
beag úd ag Aoife”; agus do ċuaiḋ an fear bunaiḋ a ḃí aici
uaiṫe, go n-a de sin do lean an forainm de .i. “aoinḟear
Aoife.”
D’ḟiafruiġ Conlaoċ lá n-aon d’a máṫair: “Maiṫ, a
ṁáṫair,” ar sé, “do buḋ ṁaiṫ liom a ḟios d’ḟagáil uait,
cia hé m’aṫair?”
“Do ġeoḃair a ḟios san,” ar sí .i. “Cú Ċulainn mac
Suḃaltaiġ a hiaṫaiḃ Éireann aniar t’aṫair.”
“An ḃfuil rioġaċt an doṁain aige?” ar Conlaoċ.
“Noċan ḃfuil, a ṁic,” ar sí, “ná rioġaċt aon ċóige
aṁáin de ċóigeaḋaiḃ Éireann aige, giḋeaḋ is fíor-laoċ ró-
láidir é, agus is milis moḋṁaraċ mear-aigeantaċ i ngail
agus i ngaisce é.”
“Doiliġ liom-sa san,” ar Conlaoċ, “is mo ġeineaṁain
uaiḋ sin, naċ óḋuine ag a mbeaḋ rioġaċt an doṁain do
geineaḋ mé óir buḋ mac díongḃála ḋó mise, mar is dearḃ
go ngeoḃainn-se an doṁan tar a éis.”
“A ṁic,” ar Aoife, “ag so fáinne t’aṫar d’ḟág sé
agam-sa, agus aduḃairt liom an uair buḋ lán an fáinne seo
dod’ ṁeoir ṁeaḋoin do leigean d’a ionsuiḋe go hÉirinn.”
Tug dó an fáinne iarsoin, agus ba lán an fáinne d’a ṁeoir,
agus do ḃain sé an croimḟiaḋ d’aon ḃéim, agus d’innis a
ṁáṫair a ġeasa uile ḋó.
“Maiṫ, a ṁic,” ar sí; “imṫiġ i ndiaiḋ t’aṫar ṁóir-
ṁeanmna d’ionsuiḋe Éireann.”
“Taḃair-se eólas dom ċum Éireann,” ar Conlaoċ.
Do ṫeagasc Aoife eólas d’a mac, agus ceileaḃras Conlaoċ
d’a ṁáṫair iarsoin. Ní aiṫristear a ḃeag d’a scéala go
ráinig calaḋ na hAlban go ḃfacaiḋ an t-aon óglaoċ mór
mileaḋta do leaṫtaoiḃ an ċalaḋṫa agus ḋá ċarraig ċloiċe ’san
ġaḃail mara agus sliġe eadarṫa d’ionsuiḋe an dúna do ḃí
ar an dtaoiḃ eile de’n ġaḃail, agus ní raiḃ sliġe ag duine d’a
ċois gan coṁrac leis an aṫaċ óglaiġ. Do riaċt Conlaoċ d’a
ionsuiḋe, agus aduḃairt an t-aṫaċ leis: “Créad as a
dtáingís, a ḟir ḃig?” ar sé.
D’innis Conlaoċ a ṫeaċt a críoċaiḃ an doṁain ṁóir
anoir.
“Ná taġaill an tsliġe,” ar an fear mór, “óir dá dtigir
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 27
ann do dhéantar do luiġe agus do leaċt liom-sa ar son cíosa
an droiċid seo.”
“An áiġṁilleaḋ atá ort?” ar an macaoṁ.
“Is eaḋ go deiṁin,” ar an t-aṫaċ.
“Má do milleaḋ do ċíos riaṁ umat, millfiḋear indiu
é,” ar Conlaoċ.
“Déin t’ainm agus do ṡloinne ḋom, a ṁacaoiṁ,” ar an
t-aṫaċ.
“Noċa ndiongan,” ar Conlaoċ. “Agus tusa, a aṫaiġ cad
é do ċoṁainm-se?”
“Mongán m’ainm-se,” ar sé.
“Do ḃeirim mo ḃriaṫar,” ar Conlaoċ, “naċ ainm ḟir
ṡuairc ṡaor-ċlannda an t-ainm sin ort.”
Cromaid cáċ díoḃ ar a ċéile as a haiṫle gur ḟearadar
coṁrac fíoċḋa fearaṁail fuilteaċ faoḃraċ niṁneaċ neaṁ-
ċáirdeaṁail le ċéile ionnus gur ṫuit Mongán le Conlaoċ i
ḃfoirċeann an ċoṁraic.
Ṫáinig féin roiṁe iarsoin d’ionnsuiḋe Éireann gur ġaiḃ
cuan agus calaḋṗort i dTráiġ na dTréin-ḟear i gcúige
ollḃlaḋaċ Ulaḋ. Do ḃí coinne agus coṁḋáil Ulaḋ ar an
dtráiġ sin an lá céadna, agus ód’ ċonnairc Conlaoċ na
sluaiġte cruinniġṫe ’san oireaċtas soin do ṫug carraig
coṁmór cloiċe as an gcoṁṫuras gur rug leis í, agus do
leig ar lár ar árd na tulċa i gcoṁḟogus do na sluaiġtiḃ í.
Agus ṫug d’a ḃréiṫir dá mbeaḋ fir uile Ulaḋ annsoin naċ
teiċfeaḋ rómpa aon ċoiscéim no go dteiċfeaḋ an ċarraig
ċloiċe sin. Do cóiriġeaḋ leis annsoin cleasa gaile agus
lán-ġaisce ós a ċionn ’san aer agus ’san ḃfirmimeint agus
clé a scéiṫe le sna sluaġaiḃ agus ba ċoṁarṫa diṫe rioġ
do na sluaġaiḃ san .i. an laoċ do ḋéanaṁ na gcóiriġṫe san
d’a láṫair.
Ód’ ċonnairc Conċuḃar mac Faċtna rí Ulaḋ san aduḃairt:
“Téid neaċ uainn d’a ḟios cia tá annsúd.”
“Cia raċas ann?” ar siad.
“Cia do raċaḋ ann,” ar Breicne mac Cairbre Cinnléiṫ,
“aċt mise?” agus d’iarr arm ar Ċonċuḃar, agus ṫug
Conċuḃar soin dó. Ṫáinig Breicne roiṁe d’ionsuiḋe an
ṁacaoiṁ fá’n dtuairim sin, agus gaċ foigse d’a dtigeaḋ ba
ṁóide a ġaḃaḋ imeagla é ag feicsin na gcleas n-iongantaċ
n-anaiṫnid. Cuirios Breicne a arm gaisce uaiḋ iarsoin,
----------------------
28 RUḊRAIĠEAĊT
agus do ċuaiḋ d’ionsuiḋe an ṁacaioṁ, agus d’ḟiafruiġ de
cá gcríoċ nó cá dtalaṁ as a dtáinig.
“Ṫánga,” ar sé, “a críoċaiḃ a doṁain ṁóir anoir.”
-‘Cad iad d’ainm agus do ṡloinne?” ar Breicne.
“Ní ḋéanfaiḋ mé mo ṡloinne ḋuit-se ná do neaċ eile go
bráṫ,” ar Conlaoċ.
“Tair ar an dtulaiġ ṫiġearnais seo ṡuas,” ar Breicne,
“óir is geas d’Ultaċaiḃ aon laoċ do ḃeiṫ i n-a ḃfiaḋnaise
agus clé a scéiṫe leó.”
“Noċa raċad-sa d’a n-ionsuiḋe,” ar Conlaoċ, “óir is
luġa is geas dul d’a n-ionsuiḋe ná i n-a gcoṁḋáil nó go
scaoiltear í.”
Do ċuaiḋ Breicne uaiḋ iarsoin an uair ná dearnaḋ a
ṡloinne ḋó agus naċ deaċaiḋ leis, agus an tan do riaċt i
ḃfogus arm aduḃairt: “is olc tánaḋ ó’n macaoṁ úd,” ar
sé, “agus gan a ṡloinne d’ḟaġáil d’áis nó d’éigean”; agus
d’iompuiġ arís gus an macaoṁ agus do rug na hairm leis
agus aduḃairt: “o ná dearnais do ṡloinne ó ċiainiḃ déin
anois é óir ní ḟeicfiḋ Ultaiġ mise ċuċa gan do ċeann nó do
ṡloinne.”
“Noċan mó do ḋéan-sa mo ṡloinne ḋuit anois ’ná ó
ċiainiḃ,” ar Conlaoċ.
“Taḃair coṁrac doṁ-sa mar soin,” ar Breicne.
D’ḟéaċ Conlaoċ air, agus do ċonnairc airm laoiċ aige
i n-a láiṁ, agus ba ḋóiġ leis go mba tualang le n-a imirt é.
D’eiriġ an macaoṁ annsoin agus do láṁuiġ a arm gaisce,
agus do ḃain an ḟóid-ḃéim air gur ṫreascair Breicne agus a
ċosa os a ċionn, agus ṫug béim go gcumas dó iarsoin gur
ċroinnleadar a éadaiġe i n-a ṫimċeall mágcuaird, gur ḃa
díoscair a ḋeaġ-noċt agus a íoċtar ó n-a ċrios síos de. Ag
túrnaṁ a láṁa suas do’n ṁacaoṁ do tógaiḃ Breicne a ċeann
agus d’oscail a rosca go fóirleaṫan anáḋḃail agus aduḃairt:
“Ná déin an tuaiṫ-éaċt agus an meir-ġníoṁ mar soin .i.
an teaċtaire agus an fear turais is fearr ṫáinig go hUltaiḃ
do ṁarḃaḋ.”
“Cia tusa féin?” ar an macaoṁ.
“Mise Breicne mac Cairbre,” ar sé; “agus téiġim ar
do ċomairce-se.”
“Créad do ḃeir arm gaisce agat?” ar Conlaoċ.
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 29
“Airm Ċonċuḃar ṁic Ḟaċtna iad so,” ar Breicne, “.i.
árd-rí Ulaḋ.”
An uair d’innis Breicne ḋó gur fear dána é, aduḃairt
Conlaoċ: “Ní diongantar olc liom-sa le fear dána feasta,
agus déin imṫeaċt go luaṫ.”
Téid Breicne uaiḋ iarsoin, agus is aṁlaiḋ do ċonnarcadar
ċuċa é agus ḋá dtrian a ċuirp lom-noċtṫa.
“Créad ṫarrṫuiġ ṫú , a Ḃreicne?” ar siad, “no cia ṫug
an ċoṁarṫa ġeoine sin ar t’éadaċ?”
“B’ḟearr a ċol agus a ċontraċt,” ar Breicne, “an
macaoṁ mór-ġlonnaċ úd gus a dtárla; agus dá dtéiġdís fir
Ulaḋ uile ċuige ní ṫiocfaḋ aon duine ḋíoḃ uaiḋ gan coṁarṫa
geoine agus fonóṁaide air is mó ’ná a ḃfuil orm-sa.”
“Cia raċas uainn d’a agallaṁ súd anois?” ar Conċuḃar.
Aduḃradar uile gurab é Duḃṫaċ Daoldualaċ do ba ċóir
do ċur ann. Gluaisios Duḃṫaċ ann iarsoin, agus do
ḃeannuiġ do’n ṁacaoṁ. Beannuiġios an macaoṁ dó fá’n
gcuma gcéadna.
D’ḟiafruiġ Dubṫaċ a ainm agus a ṡloinne ḋe, agus do
ḋiúltaiġ an macaoṁ an niḋ sin. “Má’s eaḋ,” ar Duḃṫaċ,
“ní cóir duit geas Ulaḋ do breiseaḋ.”
Aduḃairt súd nár ḃuḋ miste leis a gcol agus naċar ċuala
geasa ná iomráḋ ar a ngaisce riaṁ roiṁe sin.
Aduḃairt Duḃṫaċ naċar ċóir dó-san oil ná aiṫis do ṫaḃairt
d’Ultaċaiḃ.
“Déin imṫeaċt,” ar an macaoṁ, “óir ní ḋiongnaim mo
ṡloinne ḋuit ná d’aon duine eile go bráṫ ar ḋruim talṁan,
giḋeaḋ má’s maiṫ least deaḃaiḋ do ġeoḃair uaim-se é iar
ndul cum do ṁuinntire ḋuit.”
“A ṁacaoiṁ,” ar Duḃṫaċ, “noċan do ḋeaḃaiḋ leat
ṫánga-sa do’n dul so aċt d’iarraiḋ do ṡloinne ort; agus,
ó naċ áil leat a ḋéanaṁ ḋom, déanfad imṫeaċ go beaċt;
agus má’s deaḃaiḋ do ḋéanfaiḋ Ulaiḋ leat do ḋéanfad-sa
im’ aonar leat é nó i measc ċáiċ, mo ċuid di.”
Iarsoin do ġluais Dubṫaċ uaiḋ d’ionsuiḋe an oireaċtais,
agus d’innis dóiḃ gaċ ar ċan an macaoṁ leis. Aduḃradar
san gur ċóir dóiḃ neaċ eile do ċur d’a agallaṁ.
“Raċaiḋ mise ann,” ar Geanán Gruaḋṡolas mac Caṫḃaid,
agus iarsoin ṫáinig roiṁe mar a raiḃ an macaoṁ, agus focṫas
a ṡloinne ḋe.
----------------------
30 RUḊRAIĠEAĊT
“Ní tarcuisne ḋuit-se,” ar an macaoṁ, “ná diongnaim
mo ṡloinne ḋuit, óir is dem’ ġeasa gan mo ṡloinne d’innsin
d’aon duine aṁáin; agus dá ndeininn buḋ ċóir a ḋéanaṁ
d’ḟear t’innill-se.”
Iarsoin ṫáinig Geanán Gruaḋṡolas ar gcúlaiḃ, agus d’innis
dóiḃ gaċ ar ċan an macaoṁ leis.
Do cuireaḋ Caṫḃaḋ draoi d’ḟaġáil scéala a ṡloinne uaiḋ
annsoin, agus ní mó do rin dó-san ’ná do ċáċ, agus ṫáinig
Caṫḃaḋ ar gcúlaiḃ gan scéala.
Cuireaḋ Conaire Eigeas iarsoin d’a agallaṁ, agus do ġaiḃ
Conaire ag a agallaṁ agus ag taḃair tuarasgaḃála curaḋ
agus caiṫṁíleaḋ Ulaḋ ḋó, agus do ráiḋ Conlaoċ leis impóḋ
ċum an oireaċtais mar a raḃdar, agus aduḃairt na briaṫra
so: “T’impóḋ, a ṁic ṁóir-ġníoṁaiġ ċum Conċuḃair mic
Faċtna, t’iompóḋ go Fearġus fearaṁail mac Róiġ, t’iom-
póḋ go Conall caṫbuaḋaċ Cearnaċ mac mín-áluinn
Aiṁeirgin.”
Do ġluais uaiḋ iarsoin ó d’éimiḋ a ṡloinne ḋó. Agus
is annsoin d’ḟiafruiġ cáċ cia do raċaḋ d’iarraiḋ scéala
d’éis an aosa dána.
“Cia do raċaḋ ann?” ar Breicne, “aċt ceann na gcuraḋ
agus na gcaiṫṁíleaḋ .i. Conall Cearnaċ.”
Eirġios Conall agus gaḃas arm agus iolḟaoḃair ċuige
agus do riaċt d’ionsuiḋe an ṁacaoiṁ, agus foċtas a ṡloinne
ḋe sul d’ḟéadfaḋ coṁrac leis. Do ḋiúltaiġ an macaoṁ a
gáiḃṫeaċ grod-ḃuilleaḋa agus deaḃaiḋ dian deaġ-ṫapaiḋ, agus
do ḋearscnuiġ an macaoṁ ar Ċonall go mór go nár ḟéad
coṫuġaḋ gaile ná gaisce do ḋéanaṁ. Agus mar do ṁoṫuiġ
an macaoṁ Conall ar n-a ṫraoċaḋ aige do ḋruid leis agus do
ċuir sciaṫraċ a scéiṫe fá n-a ċosaiḃ, agus do ċuir crios a
ċlaiḋim fá n-a láṁaiḃ, agus do rug leis go mullaċ na tulċa é.
Do cuireaḋ Laoġaire Buaḋaċ iarsoin d’a ionsuiḋe, agus
ní mó fuair Laoġaire a ṡloinne uaiḋ, agus ó naċ fuair d’ḟógair
caiṫ air agus coṁrac. Do ḟreagair an macaoṁ soin, agus
do rin siad coṁrac curaḋta aṫaḋ ḟada de’n ló gur traoċaḋ
Laoġaire fé ḋeoiḋ. Cuireaḋ na craipill agus na cuiḃreaċa
céadna air leis an macaoṁ aṁail do cuireaḋ ar Ċonall, agus
rug leis ar ṁullaċ na tulċa céadna é.
Iarsoin do cuireaḋ Cealtċar mac Iṫeaċair ċuige, agus
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 31
níor ḃ’ḟearrde a ṫosca soin, óir ní ḋearna an macaoṁ a
ṡloinne ḋó, agus fós do ċuir na craipill ċéadna air. Cioḋ
traċt, do ċuireaḋar, Ultaiġ, trí caogaid d’a ndeaġ-laoċaiḃ
ċuige, agus do ċeangail an t-ógṁacaoṁ iad uile. Ód’
ċonnairc Conċuḃar san, do ġaiḃ eagla ṁór é iar ḃfeicsin
curaḋa agus caiṫṁíleaḋa na cóige iar n-a gceangal agus
ar n-a gcuraḋ-ċuibreaċ.
Cuireaḋ Breicne mac Cairbre d’ionsuiḋe Ċon Culainn
iarsoin go Maiġ Muirṫeiṁne mar a raiḃ ag imirt cleas i
ḃfiaḋnaise a ṫeaġlaiġ agus a ṁeic rioġḋa agus róḟlaṫa ar
ḟaiṫċe Ḋúna Dealgan an ḟarraiḋ. Do riaċt Breicne d’a
ionsuiḋe, agus d’innis dó laoċra uile Ulaḋ do ḃeiṫ ’san
éigean soin ag aon ṁacaoṁ áluinn iolḃuaḋaċ i dTráiġ na
dTréin-ḟear agus go dtángadar i leas a ḃfóirṫin dó-san.
Do ċualaiḋ Eiṁear .i. bean Ċon Culainn tuarasgaḃáil an
ṁacaoiṁ roiṁe sin agus aduḃairt le Coin Ċulainn gan dul d’a
ionsuiḋe, agus dá ndeaċaḋ go ḃfaġaḋ féin olc, no go ndiong-
naċ gníoṁ buḋ olc leis. Agus do ḃí Eiṁear ag a ḟostaḋ,
agus do ġaiḃ lán a dá láṁ d’eangaiḃ an ḃruit uaine a ḃí ar
Ċoin Ċulainn. Aċt tairngios Cú Ċulainn eiteaḋa an ḃruit
ċuige agus lingios i n-a ċarbad, agus do riaċt gan ṁoill
mar a raḃdar Ultaiġ. Fearas Conċuḃar fíorċaoin fáilte
roiṁe agus aduḃairt go ráinig leis teaċt i leas a ḃfóirṫin
do’n ċur soin.
Ód’ ċonnairc Cú Ċulainn curaḋa is caiṫṁíleaḋa na cóige
i gceangal agus i gcruaḋ-ċuiḃreaċ d’aṫruiġ a ċruiṫ agus a
ċaoindeilḃ agus d’iompuiġeadar, a inneaḋa inṁeaḋaonaċa,
i n-a ċorp, agus do ṡiaṫḃradar a ruisc agus a raḋarc agus a
ḋreaċ áluinn daṫaṁail go mbuḋ léor d’aḋḃar uaṫḃáis ḃeiṫ
ag feáċaint an tilleaḋ siaṫḃarṫa do ḃeireaḋ orṫa le huair
na n-airḋean soin aṁail do ċlaoċluiġ a ċruiṫ agus a ḋeilḃ a
innscne agus a urlaḃra le uaṫḃás an ġasciḋiġ iongantaiġ
anaiṫnid sin.
“Dar linne, a Ċú Ċulainn,” ar Conall Cearnaċ, “is laoċ
naċ láṁaċfar an laoċ soin agus is ainṁeasarḋa a ġníoṁarṫa
gaile agus gaisce um ṫarcuisne do ṫaḃairt orainn, agus
mar ṫugamair táir agus tarcuisne air-sean is orainn ḟein
do himreaḋ meallaḋ agus mearaiḋeaċt d’a ċionn fé ḋeoiḋ.”
“Ní’l aċt bás doṁ-sa dul d’a ionsuiḋe,” ar Cú Ċulainn,
“aċt munab ar ċleasaiḃ do ṁeall siḃ.”
----------------------
32 RUḊRAIĠEAĊT
“Ar ċleasaiḃ,” ar Conall.
Is annsoin do riaċt Cú Ċulainn d’ionsuiḋe an ṁacaoiṁ
agus focṫas a ainm agus a ṡloinne ḋe. Aduḃairt an macaoṁ
gur geis dó gan a ṡloinne do ḋéanam dó-san ná d’aon eile
ar doṁan.
“Má’s eaḋ, taḃair comrac doṁ-sa ó naċ ḟaoṁaḋ d’ainm
ná do ḋloinne ḋom.”
“Do ġeoḃair do ṫoil,” ar an macaoṁ.
Iarsoin do cóiriġeaḋ láṫair iomġona aca, agus do ċuadar
i n-aṫlaiṁe ar a gcleasaiḃ gaile agus gaisce; agus giḋeaḋ
ċuadar, ní raiḃ ar gcumas neaċ díoḃ fuiliuġaḋ ná foir-
ḋeargaḋ ar a ċéile ar ḟeaḃas a sáir-ḟeicseana agus ar
lúṫṁaireaċt a láṁaiġ. Do ċuir siad na cleasa soin uaṫa
iarsoin agus do ġaḃdar a gclaiḋṁte iomḃuaileaċa i n-a
láṁaiḃ agus d’ḟearadar coṁraċ fearaṁail fíoċḋa fuilteaċ
faoḃraċ le ċéile, agus do ḋruid siad i ndúire agus i ndéine
an ċoṁraic. Agus do ḋíoṫláiṫriġeaḋ Cú Ċulainn ionnus
gur ṫug trí troiġṫe ar gcúlaiḃ agus trí in ḃeaḋa a ċleas ar
n-a ḃuaiḋreaḋ an ċéadóir agus trí innḃeaḋa ar ċriṫnuiġaḋ
a ċuirp go mór. Ní raiḃ aċt taiḋḃsiḋe beaga d’a neart ann.
Is annsoin aduḃairt Cú Ċulainn: “A ṁacaoṁ ,” ar sé
“tiaġam ar an áṫ so ṡíos seal eile ċum an ċoṁraic.”
Agus is uime d’iarr Cú Ċulainn leis ċum an áṫa é d’inneall
cleasa soin an Ġai Bulga ó naċ fuair baoġal ná easba ar a
ċleasaiḃ gaile ná gaisce. Mar do rángadar ar an áṫa,
aduḃarit Cú Ċulainn le Laeġ mac Rianġaḃra .i. a ġiolla féin,
dul i leas an Ġai Bulga d’inneall dó.
“Dá mbuaḋ tualaing tusa do ḟreastal nó do ḟrioṫálaṁ.”
ar Laeġ, “do ḋéanfaiḋe a inneall liom-sa ar an láṫair seo.”
“Isam tualaing,” ar Cú Ċulainn. Leis sin do ṡoiċ
Laeġ an bánġae bulga tré san ḃforġaḃáil uisceaḋa d’ionsuiḋe
Ċon Culainn. Cóiriġios Cú Ċulainn i laḋar a ċoise deise é
go deaġ-ṫapa, agus do diuḃraiġ uaiḋ d’ionsuiḋe an ṁacaoiṁ
ċleas-innillte agus marḃṫa gaċa tréin-ḟeir agus treascarṫa
gaċa tréan-ċuraḋ agus géir-éirleaċ gaċa gaisciḋiġ. Agus
níor ġaiḃ daingean ná deiġ-éide leis an gcleas n-iongantaċ
neaṁ-ċaointeaċ soin go dtárla go tubaisteaċ traoċaṁail
an tréan-ġae sin i n-íoċtar bruinne bléin-ṁíne bláiṫ-ġile
ar feaḋ a inneaḋa agus a árann agus a ċléiḃ ’san gcaiṫṁíliḋ.
Do rug deiċ n-uranna fiċead fada fír-niṁneaċa tré n-a
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 33
ċorp go coṁṫrom go n-a drúċt fola foir-ḋerge flann-
ruaiḋe ar íoċtar gaċa urainne ḋíoḃ, gurab ann do ġaiḃ an
uir-rinn uaċtaraċ go mullaċ a ċinn gan contaḃairt gur
ṫuit earsoin ar lár an áṫa go dtángadar trí tonna fíor-
uisce ṫairis.
Is annsoin ṫáinig Cú Ċulainn ós a ċionn agus do noċt a
ċlaiḋeaṁ do ḋiṫċeannaḋ an deiġḟir. D’ḟiafruiġ Cú Ċulainn
annsoin: “Cia tusa féin, a ṁacaoiṁ? Agus déin do
ṡlonne doṁ-sa anois.”
“Ultaċ mise má’s fíor mo ṁáṫair,” ar an macaoṁ.
“Mairg do ṁairḃ an macaoṁ má’s Ultaċ é,” ar Conall
Ceaernaċ iar dtaċt um an am soin ċum an áṫa.
“Cia t’ainm agus do ṡloinne má’s Ultaċ tú?” ar Cú
Ċulainn.
“Mise Conlaoċ mac Ċon Culainn,” ar an macaoṁ, “agus
fost do láṁ agus do ċlaiḋeaṁ feasta, a aṫair ionṁain,
óir ní duit dliġṫear mo ḋiṫċeannaḋ.” Agus aduḃarit an
macaoṁ an laoi seo le doiṁeanmain:
Fost do láṁ, a Ċú Ċuailgne,
Do rinnis gníoṁ díombuaiḋe.
Maiṫ an tUltaċ, gníoṁ gaile,
Do ċuiris i gcróloiġe.
Conall:
Mairg do ṁairḃ má’s Ultaċ é
An macaoṁ so fá ġeil-gné.
Buḋ maiṫ an cuinge caṫa
Fá ṁac rioġ nó ró-ḟlaṫa.
Ar do ġaisce fáṫ naċ fonn,
Is eaḋ aduḃarit Conall,
Sul naċ salaċ talaṁ de
Faġam-na fios do ṡloinnte.
An Macaoṁ:
Is air do ṫánag anall
Ċuġaiḃ, a ṁaiṫe Éireann,
Óir is é m’aṫair gan oil
Cú Ċulainn mac Suḃaltaiġ.
----------------------
34 RUḊRAIĠEAĊT
Cú Ċulainn:
Truaġ naċ mise folaḋ ’san áṫ
An tan do goineaḋ i n-antráṫ
Sul do muirḃfiḋe maille
Má’s tusa Aoinḟear Aoife.
An Macaoṁ:
Mairg nár aiṫin mé, a ḟir,
A Ċú Ċulainn mac Suḃaltaiġ,
An tan do ṫeilginn go ḃfonn
Na sleaġa i ndiaiḋ a n-urlann.
Muna mbeaḋ an gae niṁe
Nár ḃ’aiṫin dom riaṁ roiṁe
Ní muirḃfiḋe mé gan ḟeall
No go dtuitfeaḋ fir Éireann.
Mo ḋá ṡleiġ, a Ċonaill Ċaoiṁ,
Beir leat, agus taisc led’ ṫaoiḃ,
Agus mo ċlaiḋeaṁ go ngail
Taḃair do ṁac Ṡuḃaltaiġ.
Atá mo ċuraċ ’san tráiġ
Eirġeaḋ duine uait ’n-a dáil,
Beireaḋ cead ṫar muir mearḋa
Noċa dtréig a ṫiġearna.
Cloċtar liḃ-se an talaṁ te
Sonna ṫar compán Aoife,
Mair do ṁairḃ an dearg daṫa,
Truaġ do ġníoṁ, a ḋeaġ-aṫair.
“Truaġ san, an ṁacaoṁ,” ar Cú Ċulainn. “Is olc an
tráṫ do rinis do ṡloinne”; agus cuirios a ċlaiḋeaṁ i n-a
ṫruaill. D’eiriġ an macaoṁ i n-a ṡeasaṁ agus d’iarr
ar a aṫair a ġlacaḋ i n-a láiṁ ionnus go dtuitfeaḋ ar aġaiḋ
go naċ déarfaidís, fir Ulaḋ no aenneaċ eile, go mba meaṫ-
taċt no míolaoċas do ḃéaraḋ air tuitim iar gcúl.
“Do ġeoḃair an aisce sin,” ar Cú Ċulainn, “óir is aisce
fíorlaoiċ í.” Aċt do ḃí aṁras ar Ċoin Ċulainn naċ é a ṁac
féin do ḃí aige ann no gur ḟiafruiġ a ainm agus a ṡloinne
arís de. D’innis dó annsoin guraḃ é a aon ṁac le Aoife
inġean rioġ Gréag; agus do ġaiḃ Cú Ċulainn ag tuirse
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 35
ṫroim agus ag nuallġuḃaḋ diarṁar ós cionn a ṁic; agus
d’ḟiafruiġ Conlaoċ de cia ó ndearnaiḋ foġluim an Ġai
Bulga.
“Mallaċt uirṫe!” ar an macaoṁ. “Ba ṫoġṫa léi an
coigcríoċ ’ná dalta a cíoċ agus a huċta; óir is doṁ-sa
dliġeaḋ an cleas soin d’iomarca ar ċáċ.
Is annsoin d’eiriġ Cú Ċulainn, agus d’iaḋaiġ a ḋá láiṁ
rioġḋa ró-ṁóra fá’n macaoṁ, agus do rug leis as an áṫ
amaċ é. Cuirios ceann an macaoiṁ ċuige i n-a uċt, agus
do ḃí ag a éagcaoineaḋ go mór ann. Do ḃíodar sreaḃa súiġ-
ḋearga agus loċa leaṫna lionn-ruaḋa agus buinneaḋa borba
bog-ḟola ag sniġe agus ag síor-ṫuitim a créaċtaiḃ Conlaoiċ
gur ċraoḃ-ḋeargadar, na frasa fíor-ḟola, an t-áṫ agus an
aḃa uile. Ṫug Cú Ċulainn d’a úiḋ agus d’a aire sin, agus
do ġaiḃ ag caoineaḋ agus ag molaḋ an ṁacaoiṁ. Agus do
ḃí Conlaoċ d’a ráḋ leis gan tuirse do ḋéanaṁ, agus go
mbaḋ luġaide buḋ ċóir dó doilġeas do ḋéanaṁ ’ná do ḃeiṫ
air.
I n-a ḋiaiḋ sin, mar do oirḋearcadar a scéala gaile
agus gaisce, d’iarr mar aisce ar a aṫair a aḋnacaḋ i n-ionad
árd aoiḃinn agus ioḋbairt do ḋéanaṁ do na déiṫiḃ aḋarṫa
d’a raṫ anma gan a leigint i mbruġ ifrinn, agus do ḃíodar
airḋeana báis agus biṫéaga ag teaċt air iarsoin.
Ód’ ċonnairc Cú Ċulainn soin, ṫug a ḃéal ar ḃéal a ṁic,
agus do ġaiḃ ag tuirse go mór agus ag truaiġ-éiġeaṁ ós a
ċionn agus aduḃairt: “Is truaġ liom-sa, a ṁic ionṁain,
an toisc agus an turas a ṫángaís ṫar muir agus ṫar mór-
ḟairrge agad’ ṁarḃaḋ led’ aṫair féin gan anacal; agus
b’áḋḃal mo neart agus mo ġaisce ṫar cáċ agus mo ṫraoċaḋ
leat-sa muna dteangḃaḋ an gae bulga dod’ ṁarḃaḋ”.
Giḋeaḋ ní raiḃ soċar do Ċoin Ċulainn fá’n gcaoi sin,
óir d’éaluiġ anam le corp ag Conlaoċ. Do rin Cú Ċulainn
lán-ċuṁa léanṁar agus duḃċás diarṁar ag a ḟeicsin, agus
níor ḟulaing ḃeiṫ i ḃfiaḋnaise Ċonlaoiċ an feaḋ do ḃí anam
ag dealṁain leis. Annsoin do ṫimċeall Cú Ċulainn an
t-oireaċtas ag iarraiḋ Conċuḃair agus maṫa Ulaḋ do ḋioġail
a ḋeiġ-ṁic orṫa; agus do ṡéanadar uile é ód’ ċualadar
marḃaḋ a ṁic féin dó. Ó naċ fuair iad le n-a n-éirleaċ,
ṫáinig mar a raiḃ Conlaoċ, agus aduḃarit dá saoġaltaiḋe
an mac so buḋ foirḃ-ḟíor an laoċ é. “Beannaċt agus buaḋ
----------------------
36 RUḊRAIĠEAĊT
ar Ḟeirċeirtne file,” ar sé; “maiṫ an t-ainm ṫug ar an
ionad so .i. Oirbe na ḃFear ar Ṁaiġ Ṁuirṫeiṁne, a ainm go
dti lá an ḃráṫa.”
Annsoin d’ḟóbair Laoġ mac Rianġaḃra Conlaoċ do ċoscairt
do ḃuaint an Ġai Bulga as. Ód’ ċonnairc Cú Ċulainn sin:
“A ġiolla,” ar sé, “ná déana soin, óir is fearr liom-sa
gan lá gaisce ná gaile do ḋéanaṁ go héag ’ná corp mo ṁic
d’ḟeicsin d’a ċoscairt im’ ḟiaḋnaise.”
Iarsoin ṫáinig Cú Ċulainn roiṁe go Tráiġ na dTréin-ḟear
d’ḟéaċain curaċáin Ċonlaoiġ, agus aduḃairt: “Ní ṫáinig
i n-aon aimsir go hÉirinn riaṁ, i n-aois bliaḋna is fiċe,
curaḋ ba ċróḋa ná laoċ ba láidre ná fear ba fearr i gníoṁ-
aiḃ gaile agus gaisce ’ná an té ag a raiḃ an curaċ so, óir
do ḃí a ḟios ag cáċ gurab í a aois bliaḋain agus fiċe.”
Ṫáinig Cú Ċulainn roiṁe annsoin gus an dtulaiġ air a
raiḃ a ṁac, agus do tógaḋ an laoiċ-ṁíliḋ leis gan an dtulaiġ
áird aoiḃinn ós cionn an áṫa, agus do toċlaḋ an talaṁ trom-
ḟódaċ dó, agus do haḋlacaḋ é annsoin. Do cuireaḋ liagán
cloiċe faid na huaṁa ós a ċionn, agus do leig Cú Ċulainn a
uċt agus a urḃruinne ar an Liagán soin Ċonlaoiġ, agus do ḃí
an deiġ-ḟear soin go duḃaċ doiṁeanmnaċ aṫaḋ ḟada de’n ló.
Ṫáinig Feirċeitne file d’a iarraiḋ ó’n dtulaiġ annsoin,
óir níor láiṁ Ultaċ eile fanṁain i n-a ġaor iar marḃaḋ a ṁic
aċt Feirċeirtne file i n-a aonar; agus aduḃairt Cú Ċulainn:
“Ní leigeann trom-ċuṁa ḋoṁ-sa an liagán ná an leaċtán
so d’ḟágḃáil go héasca, agus is lán-olc liom-sa naċ curaḋ no
caiṫṁíliḋ eile de Ultaċaiḃ do ṁairḃ mo ṁac, óir do ḋioġal-
fainn-se gan aṁras orṫa é”; agus do ċan an laoi seo le
doiṁeanmain:
Leaċtán so Aoinḟir Aoife,
Mac lánaṁan lán-ḃaoiṫe,
Noċan dtaġaill an ḃioṫ ḃeaċt
Macaoṁ ba dána draoiḋeaċt.
Truaġ naċ é Cealtċar cróḋa
Do ṁairḃ mo ṁac láin-ḃeoḋa
Maiṫ do ḋioġaltaiḋe an gníoṁ liom,
Is prap do ḋéanfinn coṁlann.
----------------------
OIḊEAḊ ĊONLAOIĊ MIC ĊON CULAINN 37
Truaġ naċ é Fearġus mac Róiġ
Do ṁairḃ mo ṁac i gcéadóir,
Do ḋioġlainn é ar m’oide
Gan tsluaġ gan tsoċroide.
Truaġ naċ ’san Ṁuṁain ṁeaḋraċ
No i Laiġean na lann ḃfaoḃraċ
No i gcríoċaiḃ na mborblaoċ
Do ṫuit mo ċuɼaḋ Conlaoċ.
Truaġ naċ é Conall Cearnaċ
Do ṁairḃ mo ṁac móir-ṁeanmnaċ,
Do ḃead a ḟuil ar m’armaiḃ
I n-íoc mo ṁic ṁór-áḋḃail.
Do ċuaiḋ Conlaoċ uainn soir
Carraiġ Iomroiċiḋ go ráinig
Carraig Iomroiċiḋ is de atá
Is ann atá a leaċtán.
Do tógaḋ feart fód-ġlas agus do fearaḋ cluiċe caointe
Conlaoiċ. Ṫáinig Cú Ċulainn as a haiṫle sin go Dún dreaċ-
ṡoluis Dealgan, agus do ṡuiḋ go hanḃfann aṫuirseaċ ar
ḟaiṫċe an dúna. D’eiriġ Éimear .i. bean Ċon Culainn i n-a
seasaṁ i gcoṁḋáil agus i gcoinne a fir, agus do ċonnairc
gné ḋuḃaċ ḋoḃrónaċ air. “A ḋeiġḟir,” ar sí, “créad
é aḋḃar do ṫuirse?” Do ḟreagair Cú Ċulainn di go héasca,
agus do ċan an laoi seo go héagcaointeaċ doiṁeanmnaċ:
A Éiṁear, do rineas éaċt,
Im’ ċroiḋe ṫall atá créaċt.
Giḋeaḋ do rineas, borb an ġlonn
Do ḃris mo ċroiḋe an coṁlann.
Éiṁear:
Cia do ṫaċair an Ċu ċain,
A ṁic aoġuin Suḃaltaiġ?
No cia hé traoċaḋ de
Ó’n lá ataoi d’a ḟiafruiġe?
----------------------
38 RUḊRAIĠEAĊT
Cú Ċulainn:
Mo ṁac do ṁarḃas monuair,
Conlaoċ calma claiḋeaṁ-ċruaḋ,
Ní ṫig díom iomċur mo ṡleaġ
D’aiṫle na n-éaċt, a Éiṁear.
Do ḃí Conlaoċ feaḋ bliaḋna ’san ḃfeart gan tógḃáil, agus
i gcionn na bliaḋna soin do baineaḋ an gae bulga as, agus
do haḋnacaḋ a ṫaise le Coin Ċulainn ’san áit ċéadna. Gonaḋ
í sin oiḋeaḋ Ċonlaoiċ mic Ċon Culainn go nuige sin.
III
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN
AN COṀRAC AG AN ÁṪ
Do ḃíodar ċeiṫre ollċóige Éireann d’aon aontaḋ i n-aġaiḋ
cóige Ulaḋ agus gan de laoċraḋ lán-táscaṁla cóige Ulaḋ
ag a cosnaṁ aċt Cú Ċulainn mac Suḃaltaiġ aṁáin, óir do ḃí
Ulaiḋ uile ’san ċeasnaiḋim an tráṫ soin, agus do ḃí Conall
Cearnaċ i gcríoċaiḃ allṁurḋa ag tógḃáil cíosa na gcuraḋ.
Ba ṁór, tráṫ, duaḋ agus doċar Ċon culainn ris an ré sin,
óir ní raiḃ lá ná oiḋċe gan coṁrac neartṁar naṁdaiġe d’a
roċtain ó ḟeariḃ Éireann agus go mórṁór ó ḟearaiḃ Connaċt
go n-a b’ann do ṁairḃ sé Cailitinn go n-a ṡeaċt maca fiċead
.i. laoċ lán-ċalma de Connaċtaiḃ. Agus fós do ṁairḃ
Fraoċ mac Fioḋaiġ agus mórán eile de ċuraḋaiḃ agus de
ċaiṫṁíleaḋaiḃ ná háirṁiġtear annso.
Ba ḋúr agus ba ḋoiliġ le hhÓileall Mór rí Ċonnaċt agus le
Meiḋḃ Cruaċna ba ḃain-ċéile ḋó an niḋ sin, agus do hiom-
ráḋaḋ aca cia buḋ ċóir do ċur ag coṁrac le Coin Ċulainn
tar éis gaċ niḋ ḋíoḃ san do ḋéanaṁ dó. Aduḃairt maṫa
fear nÉireann d’aiṫeasc aenḟir guraḃ é Feirdia mac Duḃáin
mic Dáire do buḋ ċóir do ċoṁrac leis, óir ba ċodroma
coṁáṫais i gcaṫaiḃ is i gcoṁlannaiḃ iad, agus is ag aon-
ḃuime do rin siad a gceárda gaile is gaisce d’ḟoġluim .i.
ag Scaṫaiġ Ḋroiċid an Éallta, ag Uaṫaiġ Ġleanna na hUaṫaiġe
ag neaċ díoḃ ar a ċéile aċt aṁáin cleas an Ġai Bulga do ḃí
ag Coin Ċulainn.
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 39
Cioḋ tráċt ba tuargain daraċ le dóirniḃ, ba láṁ i nead
naiṫreaċ, ba ceagal gaid um ġainiṁ do ċuraḋ ná caiṫṁíliḋ
dul do ċoṁrac le Ferdia cibé áit no ionad i n-a sáiṫfeaḋ a
sciaṫ.
Is annsoin do ċuir Oileall Mór is Meaḋḃ feasa agus
teaċta d’iarraiḋ Ferdia, agus d’éaras Feirdia na teaċta
san, óir d’aiṫin an t-aḋḃar fá’r iarraḋ é .i. dul do ċoṁrac
le Coin Ċulainn. Iarsoin cuirios Meaḋḃ agus Oileall a
n-éigse go n-a n-ollaṁnaiḃ ar ċionn Feirdia go ndéanaidís
a ġláṁaḋ agus a ġríosaḋ, a aoraḋ agus a aiṫisiuġaḋ, go dtóg-
aidís teóra bolg ar a aġaiḋ .i. oil aguſ aiṫnim agus aiṫis
muna dtigeaḋ leó.
Ṫáinig Feirdia leó ṫar ceann a oiniġ, óir do b’ḟusa leis
tuitim do ġaeṫiḃ gaile agus gaisce ’ná tuitim do ġláṁaḋ
agus do ġríosaḋ na héigse. Agus iar dteaċt dó, do ġaiḃ
lúṫġáir lán-áḋḃail Oileall agus Meaḋḃ fó n-a ṫeaċt, agus
do ċuireadar mar a raiḃ a n-aois feaḋma agus frioṫáilte
é, agus do dáileaḋ lionn soiṁeisce so-óla ḋó go raḃdar ag
taḃairt ar a hól go raiḃ ar ċaoi meisce agus mearuiġṫe aca.
Mar fuair Oileall agus Meaḋḃ mar soin é, do furáil siad
cuṁṫa móra ḋó ar dul do ċoṁrac le Coin Ċulainn .i. carbad
trí seaċt dtroiġṫe agus timṫireaċt ḋá ḟear ḋéag d’éadaċ
gaċa daṫa gaċ bliaḋain agus coimeád a ḟearainn féin .i.
Mionṁaġ Ai, agus gan cáin ná custam críċe ná aiṫċeannaċ
do ḃeiṫ ar a ṁaċ, ar a ua ná ar a iarsma go bráṫ, agus
Fionnḃarr do ṁnaoi .i. inġean áluinn aontuḃa do ḃí ag
Oileall agus ag Meaḋḃ ba fearr dealḃ is déanaṁ de ṁnáiḃ
na cruinne, agus fós an t-eó óir a ḃí i mbrat Ṁeiḋḃe air a
raiḃ iomad buaḋa. Aċt ċeana, is cuma do ḃí ag a ráḋ nó
ċan Meaḋḃ an Laoi, agus do ḟreagair Feirdia í:
Ród-ḃia luaċ mór ’san ṁaiġ
Ar ċoṁrac Con an ċleasraiġ,
Is beiḋ Fionnḃarr duit-se ḋe
A ṁic Ḋuḃáin ṁic Ḋaire.
Feirdia:
Dá ḃfaġainn Fionnḃarr do ṁnaoi,
Cruaċan is Maġ mór nAoi,
Do b’ḟusa anṁain gaċ re uair
’Ná triall go Coin na gcleas uaiḃ.
----------------------
40 RUḊRAIĠEAĊT
Meaḋḃ:
Ionann gaisce duit-se is dó,
A Ḟeirdia gan iomargó;
Iionann oideaḋa go mbriġ
Ag a ndearnaḃair foġluim.
Feirdia:
Ní d’eagla ná d’uaṁain áiġ
Inġean Eoċaḋa Feidliġ Fáil.
Ná Déanfainn coṁrac leis an gCoin
Aċt mo ċroiḋe d’a ġráḋ do ġoin.
Meaḋḃ:
Do ġeoḃair, a laoiċ na lann nglan,
Eiċ go n-aigne n-uallaċ n-ioġuin;
Do ġeoḃair fearann agus fonn
Is gan anṁain ó’n gcoṁlann.
Feirdia:
Muna mbeaḋ aslaċ Meiḋḃ’ ’san ṁaġ
Is teanga dáṁ d’ár ngríosaḋ,
Ní raċainn ar ċuṁaiḋ ċruiḋ
Do ċoṁrac le Coin Ċulainn.
Meaḋḃ:
A ṁic Ḋuḃáin na ngruaḋ nglan
Dá gcoscair Cú na gcuraḋ,
Mairfiḋ do ċlú seal níos sia
Iar dteaċt ó’n áṫ, a Ḟeirdia.
Is mór na cuṁṫa soin, ar cáċ.
“Giḋ mór,” ar Feirdia, “is ag Meiḋḃ a ḃeid uainn-se,
agus ní agam-sa iar ndul do ċoṁrac lem’ ċoṁḋalta agus
lem’ ḟear ċumainn agus ċoṁġaisce .i. le Coin Ċulainn.”
“Tuigim anois,” aduḃairt Meaḋḃ; “na briaṫra aduḃairt
Cú Ċulainn, agus fós gur fíor iad.”
“Créad iad na briaṫra soin?” ar Feirdia.
“Aduḃairt,” ar Meaḋḃ, “naċ fuláir leis do ṫuitim-se
leis .i. le n-a láiṁ féin i n-armaiḃ ’san tír a raċaḋ.”
“Ní ċóir dó soin do ráḋ,” ar Feirdia, “óir ní hé
mo ṁeaṫtaċt ná mo ṁíolaoċas d’ḟeidir seisean riaṁ, agus
ní abraim-se a leiṫéid leisean, óir ní’l sé agam le raḋ leis-
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 41
giḋ adeirim gurab mé féin céad duine do ċoṁracfas leis i
mbáireaċ.”
“Beannaċt ort-sa,” ar Meaḋḃ d’a ċionn san, “agus is
fearr liom san ’ná time agus tarcuisne do ḋéanaṁ ḋuit
ort féin, óir is báḋaċ neaċ um a ṫír féin, agus cá córa do
Ċoin Ċulainn leas Ulaḋ do ḋéanaṁ ’ná duit-se leas
Ċonnaċt?”
Is annsoin do ċuir Meaḋḃ Feirdia ar ċaoi meisce agus
mearuiġṫe, agus do ġaiḃ briaṫar air i ḃfiaḋnaise ċáiċ fá
ċoṁrac le Coin Ċulainn; óir buḋ ṁaiṫ léi dá dtéiġeaḋ
Feirdia i n-a ċois sin fiaḋnaise do ḃeiṫ aici air ionnus go
mbeaḋ sé le ráḋ aici go mba uaṁain nó imeagla do ḃéarfaḋ
air dul i n-a ċois. Do ġaiḃ Feirdia ráiḋte curaḋ agus
urraḋa fá Ṁeiḋb um na cuṁṫa do ġeall do ċoṁall dó dá
dtuitfeaḋ Cú Ċulainn leis. Tug Meaḋḃ san dó go hullaṁ.
Annsoin do gaḃaḋ a eiċ d’Ḟearġus mac Róiġ agus do hinnleaḋ
a ċarbad dó, agus ṫáinig roiṁe mar a raiḃ Cú Ċulainn.
Fáiltiġios Cú Ċulainn roiṁe.
“Mo ċean duit, a Ḟearġuis,” ar sé.
“Do ba tairise liom an ḟáilte,” ar Fearġus; “agus is
uime ṫánag annso d’a ḟoillsiuġaḋ ḋuit-se an té ṫiocfas do
ċoṁrac leat i mbáireaċ.”
“Cluinim uait é,” ar Cú Ċulainn.
“Do ċara, do ċoiṁċéile, d’ḟear ċoiṁċleas agus do
ċoṁḋalta gaisce agus foġluma .i. Feirdia mac Duḃáin, an
míliḋ móḋṁaraċ mear-ċalma.”
“Dar mo ċúis,” ar Cú Ċulainn, “ní d’ḟaġáil caṫa ná
coṁraic is maiṫ liom-sa soin, agus ní ar eagla ná ar uaṁain
aċt ar ṁéid mo ġráḋa ḋó; agus is beag naċar ḃ’ḟearr
liom-sa mé féin do ṫuitim leis an laoċ soin ’ná eisean do
ṫuitim liom.”
“Ná habair-se naċ fuil uaṁain ort,” ar Fearġus, “óir is
cóir do neaċ eagla do ḃeiṫ air roiṁ Feirdia; óir atá crios
clár-ḋaingean caṫa uime agus noċa ngaḃann arm ná iolḟaoḃar
é le huair deaḃṫa ná diḃfeirge, óir is bruiṫ leoṁan, maḋm
díleann agus tonn báiḋte bíoḋḃaḋ é.”
“Ná habair sin, a Ḟearġuis,” ar Cú Ċulainn, “óir
luiġim-se fóm’ armaiḃ gaisce naċ buḋ luaiṫe bog-ṡuiḃinn ar
lár buinge biṫléime ioná gaċ alt de fó ḋeis mo ċlaiḋiṁ dá
dteangṁaḋ doṁ-sa i n-aenḟeaċt. Óir ní ġaḃainn bréid
----------------------
42 RUḊRAIĠEAĊT
daingean druaḋ liom-sa ná lem’ armaiḃ de ġnáṫ, agus is
cian is aiṫnid dúinn a ċéile ag Uaṫaiġ, ag Scaṫaiġ agus ag
Aoife.”
“Leig as a ḋalta,” ar Fearġus, “óir ní mar gaċ neaċ
eile d’a dtáinig ċuġat-sa riaṁ de Ċonnaċtaiḃ atá Feirdia.”
Agus aduḃairt Fearġus an laoi, agus do ḟreagair Cú Ċulainn
dó:
A Ċú Ċulainn ċoṁaill nglé,
is miṫid duit-se eirġe,
Sul a dtig ċuġat ’san leirg
Feirdia mac Duḃáin dreiċ-ḋeirg.
Cú Ċulainn:
Atáim-se seal sonn gan seang
Ag iomḟostaḋ Ḟiana Éireann,
Is ní ḃeirim ag teċeaḋ troiġ
Ar obaḋ coṁlainn aen ḟir.
Fearġus:
Aṁnas an fear is géar-ġal.
Noċan ḟuras a ṫraoċaḋ,
Crios coḋna um Feirdia na ndrong
Ris naċ gaiḃ caṫ ná coṁlann.
Cú Ċulainn:
Má do ċoṁraicfeam ar an áṫ,
Mé is Ferida na ngaisce ngnáṫ,
Ni buḋ é sin an scaraḋ gan sceó,
buḋ fɼiṫir ár ḃfaoḃair-ġleó.
Fearġus:
Aṁnas láṁ an laoiċ go ḃfeirg
A los a ċlaiḋiṁ ċróiḋeirg,
Neart ċéad ’n-a ċorp ċalma,
Ní ġoin rinn, ní ṫeasc faoḃair.
Cú Ċulainn:
Bí id’ ṫost, ná tagair an scéal,
A Ḟearġuis na n-arm niṁ-ṫréan.
Ar gaċ fearann, ar gaċ fonn,
doṁ-sa ní buḋ haonḟorlann.
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 43
Fearġus:
Do b’ḟearr liom-sa ’ná a luaḋ,
A Ċu Ċulainn ċlaiḋiṁ ċruaid,
Go mbéarṫá leat a ḟostaḋ
Coscar Ḟeirdia ḋíomasaiġ.
Cú Ċulainn:
Do ḃeirim mo ḃriaṫar go mbáiḋ
Gion go mbí tusa ag iomarḃáiḋ
Gurab mise ḃuaiḋfios de
Ar ṁac Ḋuḃáin ṁic Ḋáire
Fearġus:
Má taoi-se ag taḃair do láiṁ
Coṁrac Feirdia ṁic Ḋuḃáin,
Arm cruaiḋ agus éadaċ rinn
Bíoḋ agat, a Ċu Ċulainn.
Do ġluais Fearġus roiṁe iarsoin go naċ abraidís fir
Éireann go mba d’a mbraiṫ nó d’a dtréigean do ḃeaḋ sé
dá mbeaḋ ní ḃus sia ag agallaṁ Ċon Culainn. Ceileaḃraid
d’a ċéile, agus ṫáinig Fearġus roiṁe go dún agus go long-
ṗort ḃfear nÉireann ṫar ais.
Dála Feirdia, ráinig roiṁe d’a longṗort féin mar a
riaḃ a ṁuinntear agus d’innnis dóiḃ cuireaḋ agus ráiḋte
do ġaḃáil do Ṁeiḋḃ um coṁrac le Coin Ċulainn ar n-a
ḃáireaċ ag Áṫ an Ċoṁraic. Níor ḃa suḃaċ a ṫeaġlaċ ḋe sin,
óir ba ḋearḃ leó an tan ċoṁraicfidís, ḋá uaiṫne áiġ is
iorġuile ḃfear nÉireann, go dtuitfeaḋ ceacṫar díoḃ nó go
dtuitfidís araon, agus dá mba ceaċtar díoḃ do ṫuitfeaḋ
gurab é a dtriaṫ agus a dtiġearna féin do buḋ ḋóiġṫiġe do
ṫuitim ann aṁail ba ḋóiġ leó san.
Do ċodail Feirdia tosaċ na hoiḋċe sin go trom, agus ó
ṫáinig dereaḋ na hoiḋċe do luid a ṁeisce uaiḋe agus do
luid a ċodlaḋ ḋe, agus do ḃí ceist an ċoṁraic go mór air
agus aduḃairt le n-a ġiolla a eiċ do ġaḃáil dó agus a ċarbad
d’inneall dó. Do ġaiḃ an giolla ag toirmeasc an tsiuḃail
uime, agus aduḃairt: “Do buḋ fearra ḋúinn gan dul ann,
óir ní mó ṁolad díḃ é ioná ḋíoṁolas.”
“Bí id’ ṫost, a ġiolla,” ar Feirdia, “óir ní ḃfuil feiḋm
ḃeiṫ ag toirmeasc an tsiuḃail seo umam. Na geallta ṫugas
do Ṁeiḋḃ agus d’Oileall i ḃfiaḋnaise ḃfear nÉireann is
----------------------
44 RUḊRAIĠEAĊT
nár liom dul i n-a ċois, óir adéarṫaoi go mba uaṁain no
imeagla do ḃéaraḋ orm é; agus dar mo ċúis ní mór naċ
fearr liom-sa mé féin do ṫuitim leis an ríoġaisciḋeaċ
úd ’ná eisean do ṫuitim liom. Agus dá dtuitfeaḋ Cú
Ċulainn liom ag Áṫ an Ċoṁraic ṫuitfeaḋ Meaḋḃ is urṁór
ḃfear nÉireann ar son na ngeallaḋ úd do ḃaineadar díom
is mé ar ċaoi meisce agus mearuiġṫe”; agus aduḃairt
Feirdia an laoi mar leanas:
Feiḋm is mó, ón, feiḋm is mó
Coṁrac le COin Ċulainn Cró;
Truaġ naċ ḋá ċéad d’ḟearaiḃ Fáil
Ṫáinig im’ ḋáil ’san gleó.
Truaġ an treas, ón, truaġ an treas.
Do ḃéaraiḋ mé is ár na gcleas;
Teascfaimíd feoil agus fuil,
Gearrfaimíd cuirp agus cneas.
Truaġ a ḋé, ón, truaġ a ḋé,
a ṫeaċt do ṁnaoi ’dir mé is é;
Leaṫ mo ċroiḋe an Ċú gan loċt
Is leaṫ ċroiḋe na Con mé.
Dar mo láiṁ, ón, dar mo láiṁ,
Dá marḃṫar Cú Ġleanna ’n Scáil,
Muirḃfead-sa Meaḋḃ go n-a slóġ
Is ní ḃus mó d’uaisliḃ Fáil.
Dar mo sciaṫ, ón, dar mo sciaṫ,
Dá marḃṫar Cú áṫa Cliaṫ
Sáiṫfead-sa mo ċlaiḋeaṁ géar
Trém’ ċroiḋe, trém’ ṫaoiḃ, trém’ ċliaḃ
Dar mo ċolg, ón, dar mo ċolg,
Dá marḃṫar Cú Ġlinne Bolg:
Ní ṁuirḃfead duine d’a éis
GO ḃfaġad créaċt naċ doilg.
Dar gan ġó, ón, dar gan ġó,
Dá marḃṫar ár Áṫa Cró,
Aḋlacfar mise ’san ḃfeart,
Buḋ hionann leaċt doṁ-sa is dó.
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 45
Fearr liom arm, ón fearr liom arm
Dom’ ṁarḃaḋ ’san ġleó ġarḃ
Ioná éag de ċuṁa na Con
Do ḃiaṫaḋ gaċ scol nár ṡearḃ
Abair uaim, ón, abair uaim
Leis an gCoin do ġéaras buaiḋ,
A ṁic Rianġaḃra go beaċt,
Furáil air gan teaċt a dtuaiḋ.
Abair ris, ón abair ris--
Ris an gCoin go gcaoiṁne cneis
Gur ṫairngir dúinn Scaṫaċ gan scáṫ
Mise ar áṫ do ṫuitim leis.
Mé Feirdia, ón, mé Feirdia,
Mac duḃáin d’ar buiḋeaċ cliar.
Gus anoċt um luiġe gan on
Níor ḃ’eagal liom ṡoir ná ṡiar.
Mairg do Ṁeiḋḃ, ón, mairg do Ṁeiḋḃ,
Do rin orainne an ḟeiḋb,
Mise do ċur gan ċeann
Le Coin Ċulainn is teann feiḋm.
A haiṫle na laoi sin, dogaḃaḋ a eiċ do Ḟeirdia agus do
hinnleaḋ a ċarbad, agus ṫáinig roiṁe go hÁṫ an Ċoṁraic
sul do lán-tsoillsiġ an lá air.
“Maiṫ, a ġiolla,” ar Feirdia; “scuir na heiċ, agus cuir
feistiġṫe an carbad go dtrádsda, óir níor ċodlas deireaḋ
na hoiḋċe le ciest an ċoṁraic seo.”
Do scuir an giolla na heiċ, agus cuireaḋ éadaiġe an
Ċarbaid faoi, agus ṫuit a ṫrom-ṫoirċim suain agus sáṁ-
ċodlata air, agus do ḃí a ġiolla ag forċoimeád dó.
Dála Ċon Culainn, tar éais Ḟearġuis mic Róiġ d’imeaċt
uaiḋ aduḃairt Laeġ mac Rianġaḃra: “Créad is cóir dúinn
a ḋéanaṁ anois?” ar sé, “óir is aṁla ṫiocfas Feirdia
dod’ roċtain-se fé nua-ṁaise foilce agus foṫraigṫe, agus
buḋ ṁiṫid liom-sa tusa do ḋul go háit a ḃfaġair a leiṫéid
.i. go hÉiṁir .i. inġean Ḟorġaill Ṁanaċ.”
“Is cóir san do ḋéanaṁ,” ar Cú Ċulainn, agus do ġluais
annsoin go Dún Dealgan, agus do ḃíodar ann an oiḋċe sin,
agus do rin siad uṁalḟosaiḋ agus foṫraigṫe ann. Ann-
----------------------
46 RUḊRAIĠEAĊT
soin aduḃairt Cú Ċulainn a eiċ do ġaḃáil dó, agus do rineaḋ
aṁlaiḋ le Laeġ mac Rianġaḃra .i. a ġiolla dlúiṫ-ḋíleas féin.
Iarsoin do ċuaiḋe an curaḋ céadaċ cleas-lúṫṁar caṫḃuaḋaċ
céim-ḋioġuin créaċt-ċorcra claiḋeaṁ-ḋearg i n-a ċarbad,
augs do ġáireadar baḋba agus braineoin agus geilte glinne
agus deaṁain aeir, óir do ṁoṫuiġeadar fíor-ḃolaṫ na fola
ar ċraoiseaċaiḃ Con Culainn.
Níor ḃa ċina do ġiolla Ḟeirdia ar an ḃforċoimeád a raiḃ
an tan ċulaiḋ fuaim agus foṫram, torann agus troim-
ṫeaċt .i. sceaṁġol na scéiṫe, siansán na sleiġe, glain-
ḃéime an ċlaiḋiṁ, bris-ḃéime an ċaṫḃairr, dronġáir na
luiriġe, imċimilt na n-arm dtéid-ḃéimeaċ, nuaill-ġriṫ na
roṫ, cionnġáir an ċarbaid, basġoireaḋ na n-eaċ agus dlúṫ-
ċoṁráḋ an ċuraiḋ agus an ċaiṫṁíleaḋ le n-a ġiolla ag teaċt
ċum an áṫa.
Dúisiġios an giolla Feirdia. “Eiriġ, a riġṁíliḋ,”
ar sé; “gaiḃ umat do ċulaiṫ caṫa agus coṁraic, óir atáṫar
ċuġat ċum an áṫa.”
Eirġios Feirdia annsoin, agus cóiriġios a ċorp áluinn
clea-lúṫṁar i n-a ċeart-éide caṫa is coṁraic. Níor ċian
dóiḃ annsoin go ḃfacadar an carbad caoin caol-roiġin go
luaṫ lán-ċliste go bpobuill uaiṫne, go greaċ gneas-ṫirim
gleas-árd agus ḋá eaċ luaṫa bais-leaṫna ciuin-ġéara fá’n
gcarbad agus iad go feargaċ faoḃraċ fír-niaḋta ag buain
trom-ḟód de ṡáir-ṡlios gaċa iomaire ar a ṁaoile leó.
Leigtear d’ionssuiḋe an áṫa iad .i. eaċ duḃ dualaċ deas
deireeaċ druim-leaṫan diann-aigeantaċ fá ċuing de’n ċarbad
agus eaċ liaṫ luaṫ leaḃar-ḃláiṫ fá’n gcuing eile.i. an Duḃ-
seaḃac lá fuar gaoiṫe no le sioḋ gaoiṫe géaer-earraiġ lá
mearuiġṫe Márta no le laoġ áluinn allta ar ná ċéad-
ġluaiseaċt do ċonaiḃ i n-a ḋiaiḋ ḋá eaċ Ċon Culainn fá’n
gcarbad an tan soin.
Do riaċt Cú Ċulainn ċum an áṫa iarsoin agus d’éiriġ ar
an leiṫ dtuaisceartaiġ. Ṫárla Feirdia ar an leiṫ ndeis-
ceartaiġ, agus fearas fáilte roiṁ Ċoin Culainn: “Mo
ċean duit, a Ċú Ċulainn,” ar sé.
“Do buḋ tairise liom-sa an ḟáilte sin gus indiu,” ar
Cú Ċulain; “aċt indiu ní ṡaoilim gur tairsie í; agus, a
Ḟeirdia,” ar sé, “do buḋ ċóra ḋoṁ-sa fáilte do ċur roṁat-
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 47
sa ’ná duit-se fáilte do ċur roṁam-sa, óir is tú ṫáinig do’n
Ċóige a ḃfuilim. Agus a Ḟeirdia, níor ċóir duit-se teaċt
do ċoṁrac liom-sa, aċt buḋ ċóir doṁ-sa dul do ċoṁrac
leat-sa, óir is agat atáid mo ṁná agus mo ṁacaṁa míne
áilne.
“Maiṫ, áṁ, a Ċú Ċulainn,” ar Feirdia, “créad ṫug tusa
do ċoṁrac liom-sa? Óir an tan do ḃíomair araon ag
foġluim ag Uaṫaiġ, ag Scaṫaiġ, agus ag Aoife, níor ḃ’ḟear
díongḃálta doṁ-sa, óir is tú b foirḃḟear friṫeálta ḋom .i.
le hinnleaḋ mo ṡleaġ agus le córuġaḋ mo leabṫan.”
“Is fíor san,” ar Cú Ċulainn, “agus is lem’ óige agus
ar ṁ”anaostaċt féin ṫoraḋ-sa do ġniḋinn-se sin duit-se,
aċt ní hé sin tuarasgaḃáil atá orm-sa anois, óir ní ḃfuil ’san
mbiṫ mbraonaiġ aon laoċ naċ díongḃálfainn do láṫair caṫa
nó coṁraic indiu. Agus, a Ḟeirdia, níor ċóir duit-se
teaċt do ċoṁrac liom-sa tré ionnlac agus tré eadarċasaoid
Ṁeiḋḃe agus Oilealla de ċionn a ngeallta mbréige agus a
gcuṁṫa ḃfallsa agus a n-inġine fá’r milleaḋ mórán de ḋeaġ-
ḋaoiniḃ riaṁ; agus gaċ aon ṫáinig ar na cumṫaiḃ ceilge
sin ní rug buaiḋ ná biseaċ dóiḃ, aċt do ṫuiteaḋar uile
liom-sa. Ní mó ḃéaraiḋ biseaċ duit-se, a Ḟeirdia, agus is
mairg duit mo ċárdeas-sa do ṫréigean ar aon ṁnaoi ’san
doṁan, óir do ḃíomair mar aon i cgeárdaiḃ gaile agus
gaisce, agus maraon do ṫéiġmís i ngaċ caht agus i ngaċ
coṁrac, i ngaċ fíoḋ agus i ngaċ fásaċ, i ngaċ dorċadas
agus i ngaċ diaṁair.”
“Leig as a leaṫ, a Ċu Ċulainn,” ar Feirdia, “agus cá
gaisce air a raċam indiu?”
“Leat-sa do roġa gaisce indiu,” ar Cú Ċulainn, “óir
is tú ráinig an t-áṫ ar dtúis.”
“An meaḃair leat-sa, a Ċú Ċulainn,” ar Feirdia, “na
cleasa áiġ agus iorġaile do ġniḋmís ag Uaṫaiġ, ag Scaṫaiġ
agus ag Aoife?”
“Is meaḃair,” ar Cú Ċulainn.
“Má’s meaḃair,” ar Feirdia, “tiaġam orṫa.”
Is annsoin do follṁuiġeaḋ láṫair gaisce do na deaġ-
laoċaiḃ sin, agus do ċuadar ar agcleasaiḃ lúiṫ agus lán-
láṁaiġ. Agus do ġaḃdar ḋá scéiṫ cliste coṁḋaingeana
orṫa agus a n-oċt gcolga ndéid agus a n-oċt ngaeṫe go
n-imridís cuġṫa agus uaṫa, agus ní ṫeilgidiís ná haimsiġdís.
----------------------
48 RUḊRAIĠEAĊT
Do ġaiḃ gaċ aon díoḃ ag díriuġaḋ ar a ċéile de an cleasaiḃ
sin ó ḋuḃ-ṡolas na maidne go meaḋon lae gur cloiseaḋ a
n-ilċleasa le tilleaḋ agus le coṁscoltaḋ a sciaṫ sciaṁ-
ġlana gur ḃa maoiḋte na himḋiuḃraigṫe, agus do ḃí de
ḟeaḃas a ngaisce nár ḟolaiḋ neaċ ar a ċéile ḋíoḃ an lá soin.
“Scuiream ċeana,” ar Cú Ċulainn, “máṡ áil leat-sa é.”
Do scuir na ciaṫṁíleaḋa iarsoin, agus do ċuireadar
a gcleasraḋa uaṫa as a láṁaiḃ.
“Cá gaisce air a raċam anois, a Ċu Ċulainn?” ar
Feirdia.
“Leat-sa do roġa gaisce go hoiḋċe,” ar Cú Ċulainn.
“Tiaġam, má’s eaḋ, ar ár sleaġnaiḃ snasta sleaṁan-
ċruaiḋe,” agus do ġaḃdar ag diuġragaḋ ar oile. Gé ar ró-
ṁaiṫ a n-imḋeaġail do ḃí de ḟeaḃas a ngaisce gur ċréaċtnuiġ
siad a ċéile.
“Scuiream de’n ġaisce seo, a Ċú Ċulainn,” ar Feirdia.
“Scuiream ċeana má’s áil leat-sa é,” ar Cú Ċulainn.
Scuireadar iarsoin, agus do ċuireadar a n-airm as a
láṁaiḃ. D’ionnsuiġeadar féin a ċéile a haiṫle sin, rug
siad ar ḃraġdaiḃ ar a ċéile, agus do ṫoirḃir siad a ċéile do
ṗogaiḃ go milis muinntearḋa. Ṫugadar a n-eiċ ar aon scur
agus a ngiollaḋa ċum aon teine an oiḋċe sin, agus do rinneaḋ
ḋá ċosair-leabaiḋ úrluaċra ḋóiḃ go ḃfrioṫáilte ḃfear
ngonta friú, agus ṫángadar a bpianluiḃe íce agus sláinte
d’a n-ionnsuiḋe d’a n-íc i n-a gcneaḋaiḃ agus i n-a gcréaċtaiḃ,
agus gaċ luiḃ agus gaċ lus tsláinte d’a gcuirtiḋe le cneaḋ-
aiḃ Con Culainn do ċuirtiḋe coṁroinn díoḃ ṫar áṫ siar ċum
Feirdia go naċ déarfaidís fir Éireann gurab iomarca leiġis
do ḃéaraḋ air é dá dtuitfeaḋ Feirdia leis. Gaċ biaḋ agus
gaċ deoċ d’a gcuirtiḋe ó ḟearaiḃ Éireann ċum Feirdia do
ċuireaḋ coṁroinn ṫar áṫ soir ċum Con Culainn de, óir ba
lia biaḋ Feirdia annsoin ’ná biaḋ Ċon Culainn.
Do ḃíodar aṁlaiḋ an oiḋċe sin go ham eirġe ḋóiḃ ar n-a
ḃáireaċ, agus ṫángadar fómpa go hÁṫ an Ċoṁraic.
“Cá gaisce air a raċam indiu?” ar Cú Ċulainn.
“Leat-sa do roġa gaisce indiu,” ar Feirdia, “óir is
agam-sa do ḃí mo roġa gaisce indé.”
“Teiġeam ar ár mainísiḃ muineaċa indiu,” ar Cú Ċulainn,
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 49
“óir is foigse dúinn an ċoṁṫuargain do ḋruim ár n-eaċ ’ná
an diuḃragaḋ indé.”
“Gaḃtar ár n-eiċ ḋúinn,” ar Feirdia, “agus innealtar
ár gcarbaid go ndéanam caṫuġaḋ ar ár n-eaċraiḋ le ċéile.”
“Ag soin an ceart,” ar Cú Ċulainn.
Is annsoin do ċuadar ar a mainísiḃ móir-ṁeanmnaċa an lá
soin, agus do ġaḃdar ag tollaḋ is ag treascairt ó ḋuḃ-
ṡolas na maidne go dtáinig fuine néall nóna. Dá mba
ġnáṫ eoin do ḋul ar eiteallaḋ tré ċorpaiḃ daoine do raċaidís
tré n-a gcneas agus tré n-a gcréaċtaiḃ an lá soin go mbéar-
aidís caoba cró d’a gcuid fola is feóla tré n-a gcneaḋaiḃ
agus tré n-a gcréaċtaiḃ ’san ḃfirmeimint. Ó ṫáinig tráṫ
fuine nóna ḋóiḃ ba scíṫeaċ a n-eiċ is ba ṫuirseaċ iad féin.
“Scuiream de’n ċoṁrac so, a Ḟeirdia,” ar Cú Ċulainn,
“óir is scíṫeaċ ár n-eiċ agus is méirṫneaċ sinn féin.”
“Is fíor san,” ar Feirdia; “is tuirseaċ taṁlag sinn
ó’n gcoṁrac so.”
Do scuireadar annsoin agus ṫgadar a n-airm i láṁaiḃ
a ngiolla, agus rángadar féin a ċéile agus ṫugadar tuarṫa
póg d’a ċéile. Do ḃíodar, a n-eiċ, i n-aon scur agus a
ngiollaḋa ag aon teine an oiḋċe sin. Do rineaḋ ḋá ċosair-
leabaiḋ úrluaċra ḋóiḃ go ḃfrioṫ-aḋairṫiḃ ḃfear ngonta
go dtángadar a bpianluiḃe íce agus sláinte d’a ḃfeiḋm
d’ḟéadfaḋ ná d’ḟoġanfaḋ dóiḃ le haiḋḃéilġe a gcneaḋ agus
a n-iomġona aċt iopṫa agus orṫana do ċur leó do ṫoirmeasc
a ḃfola agus a ngaoṫa cró agus gaċ iopaḋ agus gaċ orṫain
d’a ḃéarṫaiḋe d’Ḟeirdia re n-a ċneaḋaiḃ do ċurtaiḋe
coṁroinn de ṫar áṫ soir go Coin Culainn.
Do ḃíodar mar soin an oiḋċe sin, agus d’eirġeadar go
moċ ar n-a ḃáireaċ agus ṫángadar go hÁṫ an Ċoṁraic. Do
ċonnarcṫas do Ċoin Ċulainn míḋeilḃ ṁór agus aṫraċ croṫa
ar Ḟeirdia an lá soin seoċ gaċ lá eile go nduḃairt: “Is
olc atoi-se indiu, a Ḟeirdia, óir do ḋoirċiḋ t’ḟolt agus do
ruaimneaḋ do rosc agus do ċuaiḋ do ċruṫ agus do ḋeilḃ
féin díot.”
“Ní ar eagla ná ar uaṁain do ċoṁraic-se atáim mar
soin,” ar Feirdia, “óir ní’l ’san gcruinne gcoiṁleaṫain
aon laoċ naċ díongḃálfainn do láṫair caṫa no coṁraic
indiu.”
----------------------
50 RUḊRAIĠEAĊT
“Is truaġ san, a Ḟeirdia,” ar Cú Ċulainn. “Is truaġ
ḋuit-se féin teaċt i n-aġaiḋ do ċoṁḋalta is d’ḟir armain
agus do carad gráḋa ar ċoṁairle aon ṁná ’san doṁan.”
“Is truaġ, áṁ,” ar Feirdia, “dá ndéaluiġinn-se leat-sa
gan deaḃaiḋ do’n dul so do ḃeinn fá oil is ḟá aiṫis ag fearaiḃ
Éireann go bráṫ, agus go mór ṁór ag fearaiḃ Connaċt, ag
Meiḋḃ agus Oileall, óir déarfaidís gurab eagla do
ḃéaraḋ orm é.”
“Truaġ san, a Ḟeirdia,” ar Cú Ċulainn. “Ar ċoṁairle
fear agus ban an ḃeaṫa, ní ṫréigfinn-se ṫusa, agus ní mó
ḋéanfainn urċóid duit, agus is beag naċ dearnaḋ caoba
ḋem’ ċroiḋe tré ḃeiṫ ag coṁrac leat.”
Is annsoin aduḃairt Feirdia: “An méid ataoi-se ag
ceasaċt ar mo ḋeilḃ-se indiu, beiḋ sé de ḃarr mo ġaisce
um ṫráṫnóna. Agus, a Ċú Ċulainn, cá gaisce air a raċam
indiu?”
“Leat-sa do roġa gaisce indiu, óir is agam-sa do ḃí
mo roġa gasice indé,” ar Cú Ċulainn.
“Tiaġam ar ár gclaiḋṁtiḃ clais-leaṫna cros-órḋa indiu,”
ar Feirdia.
“Tiaġam,” arsa Cú Ċulainn.
Is annsoin do ġaḃdar ḋá leaṫain-scéiṫ ḋaingeana leaḃar-
ṁóra umpa, agus do ġaḃdar ag slat-ḃualaḋ, ag oirleaċ agus
ag aṫċumaḋ a ċéile gurab coṁmór le ceann mic míosa gaċ
toċt agus caobaḋ cró do ġeiridís de ġuailniḃ agus de
ṡliastaiḃ agus de ṡlinneánaiḃ a ċéile. Mar soin dóiḃ go
fuine néall nóna.
“Scuiream de’n ċoṁrac so,” ar Feirdia annsoin.
“Scuiream,” arsa Cú Ċulainn.
Do scuireadar annsoin, agus ṫugadar a n-airm i láṁaiḃ a
ngiolla.
Gé’r coṁrac ḋá ḟear suḃaċ soiṁeanmnaċ a gcoṁrac i
dtúis an lae sin do scaradar le ċéile an oiḋċe sin go duḃaċ
doiṁeanmnaċ doḃrónaċ, agus ní raḃdar, a n-eiċ, ar aon scur
ná a ngiollaḋa ar aen teine, agus níor ṗógadar féin a ċéile
aṁail ba ġnáṫ leó do ḋéanaṁ gaċ lá gus an lá soin. Do
ḃíodar mar soin gur eiriġ Feirdia ar n-a ḃáireaċ, agus ṫáinig
roiṁe go hÁṫ an Ċoṁraic, agus ba ḋána ḋiḃfeirgeaċ ḋeaġ-
aigeantaċ an té ṫáinig ann; agus ba hé sin lá eidirġleó na
buidne sin, óir do ċonnacṫas do Ḟeirdia go dtuitfeaḋ neaċ
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 51
éigin díoḃ an lá soin, no go dtuitfidís araon. Is annsoin
do ġaiḃ Feirdia a ċaṫ-earraḋ coṁlainn agus coṁraic uime
le teaċt Ċon Culainn d’a ionsuiḋe, agus is eaḋ ḃí ’san ċaṫ-
earraḋ soin .i. léine ór-áluinn sróill-iomḋa fá ġustal a
ġeil-ċneis agus fuaṫḃróg ḋuinn-leaṫar ḋeaġ-ḟuaiḋte ṫairis
sin amuiġ, agus do ġaiḃ fuaṫḃróg ḋaingean iarnaiḋe eile
amuiġ ar eagla an ġai bulga an lá soin. Do ġaiḃ a ċaṫḃarr
áluinn geal-ċruaḋa um a ċeann, air a raḃdar mórán criostal
agus cormogal ag a ċuṁdaċ ar n-a eagar do ċloċaiḃ uaiscle
ró-ṫaiṫneaṁaċa agus do ġaiḃ a ṡleaġ ṡlíopṫa ṡáirniṁneaċ i
n-a láiṁ ḋeaġ-ṫapa ḋeis, agus do ġaiḃ a ċlaiḋeaṁ géar
soḃuailte soiġearrṫa soṡáiṫte ar a ṫaoiḃ ċlí go n-a urḋorn
óir agus do ġaiḃ a sciṫ ṁór ṁíleaḋta ḃaill-dearg ar stuaiġ-
leirg a ḋroma agus líne de leitriḃ áilne óir iar n-a nuaiḋ-
scíoḃaḋ i n-imeallḃórdaiḃ na scéiṫe sin, d’a ḟaisnéis naċ
raiḃ ar ċúl scéiṫe ná claiḋiṁ ’san doṁan laoċ ba fearr
misneaċ agus sáir-ġníoṁarṫa ioná an laoċ soin. Do ċuir
Feirdia cleasa iongantaċa an-aiṫnid i n-áirde an lá san nár
ḟoġluim riaṁ ag aon duine aċt aige féin.
Ráinig Cú Ċulainn an t-áṫ iarsoin. “An ḃfeicir na
cleasa úd do ġniḋ Feirdia, a Laeġ?” ar sé.
“Do ċím,” ar Laeġ.
“Má’s eaḋ, do ġeoḃad-sa iar n-uair na cleasa úd,” ar sé,
“agus, a Laeġ ionṁain, má’s orm-sa beiḋ rian maḋma indiu,
dein-se mo ġláṁaḋ, mo ġríosaḋ agus m’imḋeargaḋ agus
olc do ráḋ liom go mbuḋ ṁóide m’ḟeirg agus m’ḟír-niṁ é.
Agus má’s roṁam-sa ḃias rian maḋma déin mo ṁolaḋ
agus gaċ is maiṫ do ráḋ liom ionnus gur móide mo ṁeanma
é.”
“Do ġéanfad ċeana,” arsa Laeġ.
Annsoin do ġaiḃ Cú Ċulainn a ċaṫ-earraḋ coṁraic agus
coṁlainn uime, agus do ċuir cleasa suaṫaintiseaċa síor-
ġaisce i n-áirde an lá soin nár ḟoġluim riaṁ ó Aoife, ó
Scaṫaiġ ná ó aon neaċ eile. “Cá gaisce air a raċam indiu,
a Ḟeirdia?” ar sé.
“Leat-sa do roġa gaisce indiu,” ar Feirdia, “óir is
agam-sa ḃí mo roġa gaisce indé.”
“Téiġeam ar ċluiċe an áṫa,” ar Cú Ċulainn.
“Tiaġaṁ ann,” arsa Feirdia; agus cé duḃairt san is air
ba ṁeasa leis dul de ċleasaiḃ an doṁain.
----------------------
52 RUḊRAIĠEAĊT
Ba ṁór an gníoṁ do rineaḋ ar an áṫ an lá soin .i. ḋá
niaḋ agus ḋá naṫair niṁneaċa iarṫair Eórpa, ḋá ċionneall
gaisce na nGaeḋeal, ḋá láiṁ tioḋlaicṫe séad agus maoine,
toirḃeirt agus tuarastail iarṫair doṁain .i. fear coisciġṫe
deaḃṫa agus diḃfeirge do Connaċtaiḃ, fear eile comeádta
clú si creaċ d’Ultaċaiḃ do ḋul do ċoṁrac le ċéile feaḋ a
mbeaṫa roiṁe sin gus an lá soin, agus dul do ṁarḃaḋ a ċéile
tré ċeilg agus tré iomċasaoid ṁná.
Is annsoin do ġaḃdar an dís deaġ-laoċ ag diuḃragaḋ ar
oile de na cleasaiḃ sin ó ḋuḃṡolas na maidne moiċe go
meaḋon lae; agus ó ṫáinig an t-am soin orṫa do ró-las fear
ar na féineaċaiḃ agus do ċoṁḋruideadar le ċéile. Do
lingeas Cú Ċulainn d’ur an áṫa gur láṁuiġ cuiḃreaċ scéiṫe
Feirdia, agus do ċréaċtnuiġ ṫar bile na scéiṫe é. Annsoin
ṫug Feirdia buille d’a uillin ċlí fó’n scéiṫ gur ċuir Cú
Ċulainn de anonn ṫar ur an áṫa aṁail éan ar eiteallaḋ.
Lingeas Cú Ċulainn an dara léim no go raiḃ fó ċuiḃreaċ na
scéiṫe céadna do ḃualaḋ Feirdia. Ṫug Ferdia béim d’a
ġlúin ċlé ’san scéiṫ gur ċuir Cú Ċulainn aṁail mac beag ṫar
ur an áṫa do’n taoḃ eile. An tan ċonnairc Laeġ mac
Rianġaḃra san: “Dar liom, a Ċú Culainn,” ar sé, “do ċuir
an míliḋ atá id’ aġaiḋ tú aṁail ċuireas bean a mac; do
ṁill tú aṁail braiċ a muilleann; do cuiḃriġeaḋ tú aṁail
féiṫle fioḋḃaḋ; do ċuaiḋ tríot aṁail téid ſeaḃac tré ṁin-
éanaiḃ go naċ fuil do ḋlúiṫ ná do ġaol le gail ná le gaisce
go bruinne an ḃráṫa ná go foirċeann do ḃeaṫa.”
Annsoin is eaḋ d’eiriiġ Cú Ċulainn i luaṫas na gaoiṫe no
mar aṫlaiṁe na fáinle no aindéine draguin go raiḃ an treas
feaċt ar ċuiḃreaċ Ḟeirdia, d’a ḃualaḋ go fír-ṁillte. Aċt
do ṫug an caiṫṁíliḋ, Feirdia, anḃáil arraċtaċ ar an scéiṫ
gur ċuir Cú Ċulainn uaiḋ ar lár an áṫa ionnus go nearnaiḋ
riastaċa ruaḋ-ċorcarḋa ḋe gur líon ata is onfais é aṁail
anál a leas no go ndearnaḋ aṫaċ uaṫṁar iongantaċ an-
aiṫnid de go nár ṁó Foġṁór no fear mara ioná an míliḋ
mear-ċalma ós cionn Feirdia.
Ba hé dlús an ċoṁraic do rin siad go ḃfanaḋ a gceinn
ar a n-uaċtar agus a gcosa ar a n-íoċtair agus a láṁa ar
ṁeaḋonaiḃ a ċéile ṫar bileaḋaiḃ na sciaṫ agus d’iom-
ḋornaiḃ a gclaiḋeaṁ ionnus gur scaoileadar a sciaṫa ó
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 53
ḃileaḋaiḃ go bruinne agus do lúbadar agus d’ḟilleadar a
sleaġa ó rannaiḃ go hurlain. Agus do ġáireadar, geilte
glinne agus deaṁain aeir, do ḃileaḋaiḃ a sciaṫ agus d’iomḋor-
naiḃ a gclaiḋeaṁ agus d’urlanaiḃ a sleaġ, agus do ċuireadar
an aḃa as a hionad féin gur ḃa hionad ionlaiġ do rioġnaiḃ
agus d’ógṁnáiḃ lár an áṫa, go naċ raiḃ braon uisce ann aċt
muna sileaḋ arís ann leis an suaiṫreaḋ agus leis an slat-
ḃualaḋ do ġnídís, na curaḋa agus na caiṫṁíleaḋa, le ċéile
ar lár an áṫa. Do b ’é dlús an ċoṁraic do rin siad, gé gur
ṁéaduiġ deacra ḃfear nÉireann ar ḋoġair agus ar ḋásaċt
le fuar-scar na ḃféineaḋ gur ḃriseadar a n-igeaḋa is a
n-urċoṁaill, a láṁa agus a leitreaċa; agus do ḃíodar fó
ḟaoḃair-ċleasaiḃ na gclaiḋeaṁ ris an ré sin.
Annsoin do fuair Feirdia baoġal feaċt ar Ċoin Ċulainn go
dtug béim de ċolg ċlais-leaṫan dó gur ḟoiliḋ i n-a ċliaḃ,
gur ṫuit a ċrú i n-a ċrios gur ḃa foir-ḋearg an t-áṫ do ċrú
ċuirp an ċaiṫṁíleaḋ. Agus do ġaiḃ Feirdia annsoin ar a
ḃraiṫ do ḃraiṫ-ḃéimeanaiḃ móra aiḋḃseaċa. Do smaoin
Cú Ċulainn ar a ċáirdiḃ sioṫḃraḋa do ṫeaċt d’a ḟóirṫin mar
ba ġnáṫ leó teaċt i ngaċ éigean d’a mbíoḋ, agus níor ṁó
éigean a raiḃ riaṁ ’ná an t-Éigean san.
Is annsoin ṫáinig Doilḃ agus Iondoilḃ d’ḟurtaċt agus
d’ḟóirṫin Ċon Ċulainn, agus do ċuadar go Feirdia gaċ taoḃ
de, agus do ġaḃdar a dtriúr ag tuargain Ḟeirdia, agus ní
ḟeiceaḋ Feirdia na sioṫḃraḋa giḋeaḋ do ṁoṫuiġ sé torann
an triair go n-a gcleasaiḃ ag coṁṫuargain na scéiṫe air.
Agus do raid d’a úiḋ is d’a aire an tan do ḃíodar ag
Scaṫaiġ ag foġluim maraon go dtigeaḋ Doilḃ agus Iondoilḃ
d’ḟurtaċt agus d’ḟóirṫin Ċon Ċulainn i ngaċ éigean a mbíoḋ.
“Ní coṁṫrom ár gcoṁrac ná ár gcoṁḃualaḋ anois, a Ċú
Ċulainn,” ar Feirdia.
“Créad soin?” ar Cú Ċulainn.
“An iad so do ċáirde sioṫḃraḋa agus tú féin dom’
ṫuaragain-se?” ar Feirdia; “agus níor ṫaisbeánais
doṁ-sa riaṁ iad.”
“Ní hurasa ḋoṁ-sa san do ḋéanaṁ,” ar Cú Ċulainn,
“óir dá dtaisbeántaiḋe an feiġfiaḋ i n-aenḟeaċt do ḋís de
ṁacaiḃ Míleaḋ, do raċaidís i ndraoiḋeaċt agus i ndiaṁair
do ṁaicne Dé Danan; agus, a Ḟeirdia, atá an coḋain-ċleas
agat-sa orm-sa, agus níor ṫaisbeánais dom riaṁ é.”
----------------------
54 RUḊRAIĠEAĊT
Gurab annsoin do ṫaisbéanadar d’a ċéile an uile ġliocas
draoiḋeaċta agus gaisce d’a raiḃ aca go naċ raiḃ d’iomarca
ag neaċ díoḃ ar a ċéile aċt cleas a Ġai Bulga aṁáin do
ḃeiṫ ag Coin Ċulainn. Cioḋ tráċt, ó fuaireadar, na sioṫ-
ḃraḋa, Cú Ċulainn iar n-a ċréaċtnuġaḋ ṫugadar trí trom-
ġaona gaċa fear díoḃ ar Ḟeirdia. Is annsoin do raid Feirdia
urċar d’a ḋeis gur ṁairḃ Doilḃ do’n deaġ-urċar soin, agus
do raid an dara urċar d’a ċlí gur ṫreascair an dara síoguiḋe
ar an áṫ do’n urċar soin, gurab d’a ḋearḃaḋ soin atá an
rann so:
Créad fá nduḃraḋ Áṫ Ḟeirdia
Ris an áṫ ’g ar ṫuit an triar?
Ní luġa ró-ṡuiġṫe an ḃaiḋḃ
Áṫ Doilḃ agus áṫ Iondoilḃ.
Ó ṫorċraḋ na sioṫḃraḋa caoṁ-áilne agus na béiṫreaċa
cruaḋa caṫḃuaḋaċa do ḃí ag Coin Ċulainn do neartuiġ san
go mór briġ agus meanma Feirdia, agus do ḃeireaḋ ḋá ḃéim
fó gaċ béim ó Ċoin Ċulainn. Tráṫ ċonnarcṫas san do Laeġ
mac Rianġaḃra .i. a ṫiġearna d’a ṫraoċaḋ do ḃéimeanaiḃ
tinteaṁla toirḃeartaċa Feirdia, do ġaiḃ Laeġ ag imḋeargaḋ
Ċon Culainn go mór, agus do líon a ḃruiṫ agus a ḃriġ i gCoin
Ċulainn uime sin gur líon at agus onfais é aṁail líonas gaiṫ
i mbéal oscailte go ndearnaḋ stuaḋ an-aiṫnid uaṫḃásaċ
de, aṁail stuaḋ niṁe le fras fearṫna. Agus d’ionsuiḋ
Feirdia annsoin mar ḋéine draguin agus mar neart onċon.
Is annsoin d’iarr Cú Ċulainn ar Laeġ an gae bulga d’inneall
dó, agus is aṁla do ḃí an gae bulga soin, gur le sruṫ do
hinnealtaiḋe é, agus a laḋair agus trioċad rinndo ṫeilgṫiḋe é, alaḋ
aon ġai leis ag teaċt i nduine agus trioċad rinn le n-a
scaoileaḋ, agus ní ḃaintiḋe as corp an duine é no go mion-
ċoscarṫaiḋe an corp ċuige.
Do ċuaiḋ Laeġ go heoċair-imeallaiḃ an áṫa agus go hionad
na forgaḃála, agus do líon an linn agus d’ḟost an sruṫ,
agus d’innill an gae bulga. D’ḟéaċ giolla Ḟeirdia an saoṫar
soin, óir aduḃairt Feirdia leis ar maidin roiṁe sin: “Maiṫ,
a ġiolla,” ar sé, “coisc Laeġ ḋíom-sa indiu, agus coiscfead-
sa Cú Ċulainn.”
“Truaġ san,” ar an giolla, “óir ní fear díongḃála ḋó
mise; mar is fear coṁlainn céad eisean i measc fear
----------------------
COṀRAC ĊON CULAINN IS FEIRDIA MIC ḊUḂÁIN 55
nÉireann agus ní haṁlaiḋ doṁ-sa, giḋ noċa riaċt a ḃeag d’a
ċongnaṁ soin ṫorm-sa.”
Is aṁla do ḃíodar, na giollaḋa, ba dís ḋearḃráṫar iad .i.
Laeġ mac Rianġaḃra agus Iḋ mac Rianġaḃra; agus mar do
ċonnairc Iḋ mac Rianġaḃra Laeġ ag déanaṁ na forgaḃála, do
ċuaiḋ sé sios agus do scaoil an sruṫ agus do leig a inneall
ó’n ngae bulga. Do ruiṫniġeaḋ agus do ró-ḋeargaḋ um
Ċoin Ċulainn ó do ċonnairc a inneall ag dul ó’n ngae bulga;
agus lingios do ṁaol talṁan go raiḃ ar ḃile scéiṫe
Feirdia go húiréadtrom aṫlaṁ agus go fuinneaṁail fear-
aṁail fíorċalma.
Do raid Feirdia croṫaḋ ar an scéiṫ gur ċuir Cú Ċulainn
faid naoi gcéimean ṫar áṫ siar. Scartas agus scréaċas
Cú Ċulainn ar Laeġ, d’a ráḋ leis an gae bulga d’inneall dó.
Riṫeas Laeġ gus an linn, agus do ġaiḃ ag fostaḋ an tsroṫa.
Sceinnios Iḋ d’ionsuiḋe a ḃráṫar, agus d’oscail an sruṫ.
Do scaoil an curaḋ leis sin. Gluaisios Laeġ ċum a ḃráṫar,
agus do ċoṁraic siad ar a láṫair sin, aċt níor ċoṁṫrom
é coṁrac na díse sin. Cioḋ tráċt, do leag Laeġ mac
Rianġaḃra a ḋearḃráṫair agus d’easonóir go mór é, giḋ níor
ḃ’áil leis arm d’imirt air.
Leanas Feirdia Cú Ċulainn ṫar an áṫ anonn. Scartas
agus scréaċas Cú Ċulainn ar Laeġ d’a ḟógraḋ ḋó an sruṫ
d’ionsuiḋe, aċt níor leig giolla Ḟeirdia soin dó. Iompuiġios
Laeġ air, agus leagas ar lár an áṫa é, agus toirḃrios maol-
doirn ṁóra ṁionca ṫar a ġnúis agus ṫar a aġaiḋ gur ḃris a
ḃéal agus a ṡrón, gur ṡaoḃ a rosc agus a raḋarc, agus fágḃas
é i n-a luiġe leoin agus lán-ḃaoġail, agus do stad an sruṫ
agus do líon an linn agus do ċoisc glóir-ċriṫ na haḃan agus
d’innill an gae bulga.
Eirġios giolla Ḟeirdia as a ṫáṁ, agus ṫug láṁ ṫar a ġnúis
agus ṫar a ġeal-aġaiḋ; d’ḟéaċ i n-a timċeall, agus do ċonn-
airc Laeġ ag inneall an ġai bulga ar áṫ an ċoṁraic. Riṫios
go prap fír-éascaiḋ gus an linn, agus do ḃris an coraḋ go
cliste calma, agus do meaḃaiḋ an sruṫ i n-a ḃuinneaḋaiḃ
borb-ġlóraċa bioṫ-ġarga bual-dlúiṫe buain-ḃriste ar amas
a ḃaeṫréime a ḃunaḋ.
Do ruiṫniġeaḋ agus do róiḋeargaḋ um Ċoin Ċulainn an
tan do ċonnairc a innill ag dul ó’n ngae bulga, agus lingios
do ṁaol-talṁain an treas feaċt go raiḃ ar ḃile finn-
----------------------
56 RUḊRAIĠEAĊT
scéiṫe Feirdia ag a ṫuargain anuas. Do raid Feirdia buille
d’a ġlúin ċlí i leiṫ na loinn-scéiṫe gur ċuir Cú Ċulainn fó
linntiḃ. Is annsoin ṫug Feirdia teóra trom-ġoin ar Ċoin
Ċulainn. Scartas agus scréaċas Cú Ċulainn ar Laeġ ag
gaḃáil láiṁe ar an ngae bulga d’inneall dó. Fóbras Laeġ an
gae d’inneall, aċt níor leig giolla Feirdia soin dó. Fear-
guiḋtear Laeġ annsoin d’a ríriḃ le n-a ḃráṫair, agus ṫug
siḋe d’a ionsuiḋe, agus iaḋaiḋ a ḋá láiṁ ṫairis gur ṫreascair
go talaṁ é agus gur ċuir craipill fó ċéadóir air.
As a haiṫle sin, go soláṁaċ sár-ċalma, do líon an sruṫ
agus d’ḟáisc agus d’innill